Phòng thực phẩm bẩn hay xây thêm bệnh viện? Kỳ 4: Không còn 'một mâm cơm ba bộ quản lý’?

Theo đó, dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi đang đề xuất giao Bộ Y tế làm đầu mối quản lý thống nhất, thay cơ chế phân công giữa ba bộ: Y tế, Công Thương và Nông nghiệp và Môi trường. Hướng tới không còn "mâm cơm ba bộ quản lý" như hiện nay.

Cần một mô hình quản lý ‘khép kín’

Trao đổi với Tuổi Trẻ, một chuyên gia có nhiều năm kinh nghiệm trong quản lý thực phẩm tại tuyến y tế cơ sở cho hay, hoạt động giám sát an toàn thực phẩm hiện nay chủ yếu vẫn dựa trên các kế hoạch kiểm tra định kỳ, các đoàn thanh tra và xử phạt vi phạm.

Tuy nhiên, với số lượng rất lớn cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm và hộ kinh doanh nhỏ lẻ, lực lượng quản lý khó có thể kiểm soát toàn diện. 

"Kiểm tra, xử phạt chỉ là khâu cuối của chuỗi quản lý. Muốn quản lý hiệu quả và bền vững phải kiểm soát ngay từ đầu vào, từ nguồn gốc nguyên liệu, quá trình sản xuất, vận chuyển đến kinh doanh. Mỗi khâu phải có đơn vị chịu trách nhiệm rõ ràng", vị này nhận định.

Theo ông, giải pháp lâu dài là ứng dụng công nghệ để số hóa toàn bộ chuỗi cung ứng thực phẩm. Mỗi hộ kinh doanh, cơ sở sản xuất cần có một "định danh điện tử", tương tự như mô hình quản lý của VNeID, giúp cơ quan chức năng dễ dàng truy xuất nguồn gốc, xác định giá bán, nghĩa vụ thuế (nếu có) và trách nhiệm của từng cá nhân, đơn vị khi xảy ra sự cố mất an toàn thực phẩm.

"Nếu chuỗi quản lý được kết nối liên thông thì chỉ cần truy theo hóa đơn là có thể xác định được nguồn gốc thực phẩm cũng như trách nhiệm của từng mắt xích. Quản lý được hóa đơn cũng đồng nghĩa quản lý được nguồn gốc", ông nói.

Bên cạnh đó, vị này cho rằng cần chuyển từ mô hình quản lý chủ yếu dựa vào thanh tra sang mô hình quản lý có sự tham gia của người tiêu dùng. Các cơ quan chức năng cần xây dựng nhiều kênh tiếp nhận phản ánh, ứng dụng công nghệ để người dân dễ dàng báo cáo các dấu hiệu vi phạm về bữa ăn tập thể, quán ăn, cơ sở kinh doanh thực phẩm hay các sản phẩm nghi không bảo đảm chất lượng.

"Ý kiến của khách hàng là nguồn dữ liệu rất quan trọng. Khi người tiêu dùng phản ánh, cơ quan quản lý sẽ có cơ sở để kiểm tra, xử lý. Lâu dần, các cơ sở muốn tồn tại buộc phải tuân thủ quy định và nâng cao chất lượng phục vụ", ông phân tích.

Tăng hiệu quả phối hợp, tránh chồng chéo

PGS.TS Nguyễn Duy Thịnh, nguyên giảng viên Viện Công nghệ Sinh học và công nghệ Thực phẩm, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội cho rằng để nâng cao hiệu quả kiểm soát an toàn thực phẩm, cần xây dựng cơ chế một đầu mối thống nhất quản lý.

Theo ông Thịnh, việc tập trung đầu mối sẽ giúp giảm chồng chéo trong quản lý, thống nhất trách nhiệm, tăng hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan và xử lý nhanh các vi phạm, qua đó bảo đảm an toàn thực phẩm tốt hơn cho người dân.

Tại TP.HCM, bà Phạm Khánh Phong Lan, Giám đốc Sở An toàn thực phẩm nhận định mô hình quản lý một đầu mối tại TP.HCM cho thấy những chuyển biến tích cực. Sau sáu năm thí điểm Ban Quản lý An toàn thực phẩm và chính thức vận hành Sở An toàn thực phẩm từ đầu năm 2024, hệ thống quản lý đã được tập trung, giảm đáng kể tình trạng chồng chéo.

Bà Lan cho rằng mô hình một đầu mối vừa giúp thuận lợi trong thanh tra, kiểm tra và còn tạo điều kiện đẩy mạnh các hoạt động truyền thông, giáo dục, xây dựng chuỗi cung ứng thực phẩm an toàn.

Theo báo cáo của UBND TP.HCM, việc thành lập Sở An toàn thực phẩm giúp tập trung một đầu mối quản lý nhà nước, bảo đảm triển khai kịp thời các chủ trương của Đảng và chính sách pháp luật về an toàn thực phẩm.

Đây được đánh giá là bước đột phá trong quản lý, hướng tới phát triển bền vững và bảo vệ sức khỏe người dân.

Mô hình này khắc phục những hạn chế của giai đoạn thí điểm Ban Quản lý An toàn thực phẩm trước đây, đồng thời nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý theo hướng thống nhất, chuyên nghiệp và hiện đại.

Việc có một cơ quan đầu mối cũng giúp chuẩn hóa quy trình cấp phép, thẩm định hồ sơ, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp và người dân, giảm thời gian và chi phí thủ tục.

Phát huy những ưu điểm của Sở An toàn thực phẩm tại TP.HCM, ông Chu Quốc Thịnh, Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm, cho biết dự kiến sẽ thành lập Sở An toàn thực phẩm tại Hà Nội và 32 chi cục an toàn thực phẩm tại 32 tỉnh, thành phố trực thuộc Sở Y tế.

"Mục tiêu tới đây là hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo hướng thống nhất đầu mối từ Trung ương đến địa phương.

Trong đó ở Trung ương, cơ quan đầu mối đặt tại Bộ Y tế là Cục An toàn thực phẩm Việt Nam. Ở tuyến quản lý thấp hơn (UBND cấp xã) sẽ có tổ công tác liên ngành về an toàn thực phẩm, gồm các cán bộ của phòng văn hóa xã hội/phòng an toàn thực phẩm và công an, phòng kinh tế, trạm y tế.

Cùng đồng thời với 3 cấp quản lý này, tại Trung ương có Ban Chỉ đạo liên ngành về an toàn thực phẩm cấp Trung ương; tại tuyến tỉnh có ban chỉ đạo liên ngành về an toàn thực phẩm cấp tỉnh và tuyến xã, phường là cũng có ban chỉ đạo liên ngành về an toàn thực phẩm", ông Thịnh nêu.

Luật An toàn thực phẩm sửa đổi cũng được định hướng chuyển mạnh tư duy quản lý an toàn thực phẩm từ "kiểm soát từng khâu riêng lẻ" sang "quản lý toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm".

"Mục tiêu của giải pháp này là quản lý an toàn thực phẩm từ nông trại đến bàn ăn. Nếu đầu vào tốt thì đầu ra tốt. Thực hành canh tác tốt sẽ đảm bảo an ninh lương thực, an toàn, bảo vệ người tiêu dùng. 

Hiện nay, Bộ Công an và Bộ Công Thương đang tăng cường phối hợp kiểm tra, xử lý vi phạm theo chuỗi cung ứng, tập trung vào các điểm nóng như chợ đầu mối, kho lạnh, cơ sở giết mổ và các nền tảng thương mại điện tử", ông Thịnh cho hay.