Nguồn hình ảnh, AFP via Getty Images
- Tác giả, Jeremy Bowen
- Vai trò, Biên tập viên quốc tế
Được đăng 10 phút trước
Thời gian đọc: 8 phút
Bản ghi nhớ (MOU) do Tổng thống Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ký kết cho thấy cái giá phải trả về chính trị, quân sự và kinh tế đến từ quyết định sai lầm khi tấn công Iran ngày 28/2.
Cái giá về con người đã rõ ràng.
Hàng ngàn người đã thiệt mạng, nhiều người trong số đó là dân thường, tại Iran và Lebanon.
Mỹ, và theo đó là Israel, đã phải chịu một thất bại chiến lược.
Chế độ tại Tehran đã đối mặt với cơn ác mộng tồi tệ nhất của mình: một chiến dịch quân sự chung nhằm làm tê liệt hoặc phá hủy họ do Mỹ, cường quốc mạnh nhất thế giới, và Israel, siêu cường của Trung Đông, khởi xướng.
Nhưng chế độ này không chỉ sống sót. Họ còn trở nên mạnh hơn.
Chiến lược phong tỏa Eo biển Hormuz – qua đó làm gián đoạn khoảng một phần năm nguồn cung dầu khí toàn cầu cùng nhiều mắt xích quan trọng khác của nền kinh tế thế giới – đã buộc ông Donald Trump phải chấp nhận một loạt nhượng bộ, khiến những người theo đường lối cứng rắn với Iran ở Mỹ và chính phủ Israel tức giận cũng như lo ngại.
Bản ghi nhớ kêu gọi chấm dứt chiến tranh tại Lebanon.
Israel nói điều đó không thể chấp nhận được.
Nước này muốn có toàn quyền hành động tại Lebanon, và vấn đề này có khả năng gây ra rạn nứt sâu sắc hơn nữa giữa Israel và Mỹ, đồng thời tạo cơ hội cho các nhân vật theo đường lối cứng rắn ở Iran – những người phản đối bất kỳ thỏa thuận nào với Mỹ – củng cố lập trường của mình.
Đổi lại việc mở lại eo biển, ngôn ngữ của MOU cho biết Mỹ sẽ dỡ bỏ việc phong tỏa đối với các cảng Iran, nới lỏng trừng phạt để Iran có thể kiếm hàng tỷ USD từ xuất khẩu dầu và bắt đầu quá trình hoàn trả thêm hàng tỷ USD bằng cách giải phóng các tài sản bị đóng băng ở nước ngoài.
Đó là trước khi họ bước vào công việc khó khăn là đàm phán một thỏa thuận hạt nhân.
Đây là cái giá để quay trở lại trạng thái như ngày 27/2, một ngày trước khi Mỹ và Israel phát động cuộc chiến.
Vào ngày đó, Eo biển Hormuz được mở cho tàu thuyền và các nhà đàm phán Mỹ và Iran đang thảo luận về một thỏa thuận hạt nhân.
Việc ký MOU đồng nghĩa các nhà đàm phán sẽ trở lại làm việc và tàu thuyền sẽ có thể đi qua Eo biển Hormuz.
Ngoại trưởng dưới thời Tổng thống cựu Tổng thống Joe Biden, ông Antony Blinken, đăng trên X rằng: "thành quả duy nhất của lệnh ngừng bắn là khả năng Eo biển Hormuz sẽ được mở lại – điều vốn đã mở trước khi chiến tranh bắt đầu. Và dường như chúng ta sẽ phải trả tiền cho Iran để làm điều đó."
Câu hỏi chính xác cuộc chiến này nhằm mục đích gì là điều không thể né tránh và sẽ không biến mất.
Đây có thể được xem là sai lầm nghiêm trọng nhất trong chính sách đối ngoại của ông Trump cho tới nay.
Điều này cũng có thể báo hiệu sự kết thúc sự nghiệp chính trị kéo dài nhiều thập niên của Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu.
Ông Benjamin Netanyahu đối mặt với cuộc bầu cử vào tháng 10 tới, và sự phán xét của cử tri Israel về vai trò của ông trong những thất bại an ninh nghiêm trọng nhất trong lịch sử nước này .
Đó là việc các cơ quan tình báo và quân đội vốn được ca ngợi của Israel đã không phát hiện được kế hoạch của Hamas nhằm tấn công Israel từ Dải Gaza vào ngày 7/10/2023.
Các chính sách quân sự cứng rắn và cùng việc xem nhẹ các giải pháp ngoại giao được thiết kế, ít nhất một phần, nhằm khôi phục hình ảnh của ông như "Mr Security" (tạm dịch: Quý ngài An ninh) của Israel.
Tehran luôn nhận thức được sức mạnh tiềm tàng của việc đóng Eo biển Hormuz. Quân đội Mỹ, các nhà ngoại giao và tình báo của họ cũng hiểu điều đó.
Nhưng cựu Lãnh tụ Tối cao Iran, ông Ali Khamenei, một người cao tuổi thận trọng, đã chọn không mạo hiểm sử dụng eo biển như một vũ khí.
Sau khi Israel sát hại ông và các cố vấn thân cận trong những đợt không kích đầu tiên của cuộc chiến, những người kế nhiệm ông tin rằng họ đang trong một cuộc chiến sinh tồn và không chần chừ đóng cửa eo biển.
Nguồn hình ảnh, Reuters
Họ đã phát hiện ra sức mạnh của việc kiểm soát một "yết hầu" kinh tế toàn cầu.
Đây là vũ khí dễ sử dụng hơn nhiều và rẻ hơn so với mạng lưới đồng minh và lực lượng ủy nhiệm mà họ đã dành hàng thập kỷ và hàng tỷ USD để xây dựng tại Trung Đông.
Ngoại trừ chế độ Assad tại Syria, vốn sụp đổ vào cuối năm 2024, cái gọi là "trục kháng cự" của Iran vẫn tồn tại, dù mong manh.
Tuy nhiên, mạng lưới này đã bị Israel làm suy yếu nghiêm trọng đến mức việc liệu nó còn có thể thực sự "kháng cự" hay không cũng là một câu hỏi khó có lời đáp rõ ràng.
Iran cũng đã đổ tiền vào chương trình hạt nhân mà họ vẫn phủ nhận là nhằm chế tạo vũ khí, nhưng rõ ràng đã mang lại cho Tehran một lựa chọn và một mối đe dọa.
Tuy nhiên, điều đó đã châm ngòi cho một cuộc chiến mà dù chế độ vẫn tồn tại, đã gây thiệt hại to lớn cho Iran.
Ngược lại, việc đóng eo biển lại dễ dàng và có tác động nhanh chóng, tàn phá, lan rộng đến các quốc gia Ả Rập xuất khẩu dầu và phần lớn phần còn lại của thế giới.
Sức mạnh của không quân Mỹ và Israel đã mang lại một loạt chiến thắng mang tính chiến thuật. Tuy nhiên, những chiến thắng đó không đủ để tránh một thất bại mang tính chiến lược.
Điều đó là do chiến lược thay đổi chế độ của Mỹ-Israel dựa trên một loạt giả định lỏng lẻo và sai lầm.
Họ cho rằng việc giết lãnh tụ tối cao sẽ khiến chế độ sụp đổ. Nhưng trong gần nửa thế kỷ, các thể chế của Cộng hòa Hồi giáo đã được xây dựng để chống lại những nỗ lực phá hủy chúng.
Chế độ Iran chắc chắn tham nhũng và đàn áp cao độ – lực lượng của họ đã giết hàng ngàn người biểu tình trên đường phố Iran vào tháng 1/2026.
Tuy nhiên, chế độ này cũng được xây dựng trên nền tảng ý thức hệ, niềm tin tôn giáo, cũng như một quan niệm về an ninh quốc gia, sự hy sinh vì lý tưởng và khả năng sinh tồn được hình thành từ cuộc chiến tàn khốc giữa Iran và Iraq dưới thời Saddam Hussein trong thập niên 1980.
Khi bước vào chiến tranh, Tổng thống Trump nói rằng chế độ tại Tehran sẽ sụp đổ.
Ông kêu gọi người dân Iran chuẩn bị cho một cơ hội chỉ có "một lần trong một thế hệ" để giành lại đất nước của họ.
Không lâu sau đó, ông yêu cầu họ đầu hàng vô điều kiện.
Ông Netanyahu, người đã nhiều lần cố gắng nhưng bất thành trong việc thuyết phục các đời tổng thống Mỹ trước ông Trump phát động chiến tranh chống Iran, đã dùng ngôn ngữ mang màu sắc Kinh Thánh để diễn tả tầm vóc của điều mà ông tin sắp xảy ra:
"Liên minh các lực lượng này cho phép chúng ta làm điều mà tôi đã khao khát thực hiện suốt 40 năm qua: giáng một đòn hủy diệt vào chế độ khủng bố đó."
Không ai trong hai người này đã đạt được điều họ muốn.
Bản ghi nhớ không phải là thỏa thuận cuối cùng.
Đây là thỏa thuận để bắt đầu đàm phán về vấn đề lớn nhất giữa họ – chương trình hạt nhân của Iran. Nhưng nó đã bao gồm sẵn các ưu đãi quan trọng dành cho Iran.
Nếu các cuộc đàm phán tiến triển, Mỹ cho biết họ sẽ dỡ bỏ trừng phạt.
Tất cả phụ thuộc vào thành công của 60 ngày đàm phán về một thỏa thuận hạt nhân – thời gian có thể được gia hạn và nhiều khả năng sẽ được gia hạn, vì các vấn đề rất phức tạp.
Hai bên không tin tưởng nhau. Nhiều sai sót có thể xảy ra.
Các phe cứng rắn tại Washington, Tehran và Israel không muốn thỏa thuận thành công.
Iran có thể sẽ đi quá xa trong việc tận dụng lợi thế của mình, đưa ra những yêu sách tối đa trong các cuộc đàm phán sắp tới và qua đó làm tổn hại đến những lợi ích kinh tế vốn có thể giúp cứu vãn nền kinh tế đang kiệt quệ của nước này.
Nhưng thỏa thuận này vẫn tốt hơn nhiều so với một cuộc chiến đã giết chết hàng ngàn người và đe dọa gây suy thoái kinh tế toàn cầu.
Nếu một thỏa thuận hạt nhân đạt được, đáp ứng sự hài lòng của cả Mỹ và Iran, và nếu cả hai bên giữ lời hứa, Trung Đông có thể thay đổi.
Đó là một câu hỏi lớn, ở cuối một tiến trình đàm phán dài và khó khăn.
