Khách nhận hàng đặt mua online ở TP.HCM - Ảnh minh họa: Q.Đ.
Sau vụ việc nhiều cửa hàng bán hàng giả, hàng nhái trên nền tảng thương mại điện tử (TMĐT) bị phát hiện, vấn đề trách nhiệm pháp lý của các chủ thể liên quan trong hoạt động thương mại điện tử lại tiếp tục được đặt ra.
Cán cân quyền lợi giữa sàn thương mại điện tử và người tiêu dùng hiện vẫn rất bất cân xứng.
Trách nhiệm xác thực thông tin
Về phía các sàn thương mại điện tử, có ba vấn đề cần phải bàn, gồm: bản chất pháp lý, trách nhiệm minh định thông tin cửa hàng, sản phẩm và cơ chế tiếp nhận, giải quyết khiếu nại của người tiêu dùng.
Đối với các shop hay cửa hàng bán lẻ trên sàn, vấn đề quan trọng là có nên yêu cầu họ đăng ký thông tin kinh doanh điện tử với Bộ Công Thương hay không?
Cần nhìn nhận nghiêm túc trách nhiệm của sàn TMĐT trong việc xác thực thông tin sản phẩm và thông tin của chủ shop. Dù hiện nay nhiều sàn đã đăng ký hoạt động và có "ấn" xác thực của Bộ Công Thương, nhưng câu hỏi đặt ra là: Ai chịu trách nhiệm kiểm chứng mức độ chính danh của các shop nếu không phải chính nền tảng đó?
Pháp luật kiểm soát hoạt động TMĐT trước hết cần điều chỉnh quy định về trách nhiệm xác thực thông tin người bán. Với quy mô giao dịch rất lớn và sự phát triển của công nghệ dữ liệu, việc chỉ yêu cầu thông tin đăng ký cơ bản không còn phù hợp.
Các sàn cần có nghĩa vụ xác minh danh tính, nguồn gốc kinh doanh và khả năng truy xuất của chủ thể bán hàng, đặc biệt đối với các nhóm sản phẩm có nguy cơ cao như mỹ phẩm, thực phẩm chức năng hoặc hàng hóa có giá trị lớn.
Dù không trực tiếp sản xuất hoặc phân phối hàng hóa, sàn vẫn là chủ thể kiểm soát không gian giao dịch và hưởng lợi từ hoạt động kinh doanh. Do đó, cần có cơ chế buộc sàn thực hiện nghĩa vụ giám sát tối thiểu đối với hàng hóa lưu thông trên nền tảng.
Việc áp dụng công nghệ lọc dữ liệu, phát hiện gian lận hoặc kiểm tra ngẫu nhiên không còn là lựa chọn tự nguyện mà nên trở thành trách nhiệm pháp lý cụ thể.
Đối với vụ việc bán hàng giả trên sàn TMĐT vừa bị phát hiện, cũng có quan điểm cho rằng, sàn TMĐT có thể bị xem là bên "giúp sức" cho hành vi vi phạm.
Khi nền tảng biết hoặc phải biết về hành vi kinh doanh hàng giả nhưng không có biện pháp ngăn chặn phù hợp, hoặc tiếp tục tạo điều kiện cho gian hàng hoạt động thì trách nhiệm của sàn không nên chỉ dừng lại ở nghĩa vụ hợp tác cung cấp thông tin.
Việc xác định trách nhiệm đồng phạm hay trách nhiệm liên đới cần dựa trên các yếu tố pháp lý cụ thể và cơ sở pháp lý rõ ràng.
Cơ chế tiếp nhận thông tin phản ánh
Cơ chế giải quyết khiếu nại của các sàn thương mại điện tử vẫn còn rất nhiều bất cập. Nhiều sàn gần như đẩy trách nhiệm này cho các shop, cơ chế tiếp nhận phản ánh của nền tảng lại thiếu hiệu quả. Trong nhiều trường hợp, người tiêu dùng chỉ có thể gửi email hoặc nhắn tin qua hệ thống tự động rồi chờ phản hồi kéo dài.
Cơ chế "bồi thường" hiện nay chủ yếu chỉ dừng ở việc hoàn xu, tặng voucher hoặc phiếu mua hàng có thời hạn ngắn. Về bản chất, đây khó có thể xem là một cơ chế bồi thường đúng nghĩa, bởi người tiêu dùng lại buộc phải tiếp tục mua sắm trên chính nền tảng đã khiến họ phát sinh thiệt hại.
Quyền tiếp cận cơ chế bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng phụ thuộc rất nhiều vào khả năng phản hồi của nền tảng. Cơ quan quản lý nhà nước về TMĐT và cơ quan bảo vệ người tiêu dùng cần tăng cường kiểm tra và xử lý nghiêm các sàn TMĐT không đáp ứng yêu cầu về thời hạn xử lý, cơ chế đối thoại trực tiếp, nghĩa vụ lưu trữ chứng cứ giao dịch và cả trách nhiệm hỗ trợ người tiêu dùng trong quá trình giải quyết tranh chấp.
Đương nhiên, các shop cũng phải có trách nhiệm cung cấp thông tin liên hệ và thực hiện quy trình tiếp nhận phản ánh và giải quyết khiếu nại. Ngoài ra, cần xem xét lại ý nghĩa thực sự của việc đăng ký hoạt động TMĐT và gắn "dấu" của Bộ Công Thương.
Nếu Nhà nước muốn xem đây là một công cụ bảo đảm niềm tin thị trường thì cần nâng cao tiêu chuẩn quản lý, thẩm định và hậu kiểm đối với các nền tảng TMĐT.
Trách nhiệm bị "bỏ lửng"?
Sau nhiều lần mổ xẻ và điều chỉnh quy định, các sàn đến nay vẫn chủ yếu được xem là một "trung gian công nghệ", cung cấp môi trường để người mua và người bán giao dịch với nhau. Chính cách tiếp cận này là cơ sở để các sàn né các nghĩa vụ hoặc phủi trách nhiệm khi xảy ra tranh chấp hoặc bán hàng giả.
Trên thực tế, các sàn tham gia rất sâu vào quá trình giao dịch thông qua hoạt động quảng bá, kiểm duyệt gian hàng, hỗ trợ thanh toán, quản lý dữ liệu và kiểm soát lưu lượng truy cập. Không thể tiếp tục xem sàn chỉ đơn thuần là một bên "đứng giữa".
Các sàn hưởng lợi trực tiếp từ giao dịch thì cũng cần phải đặt ra trách nhiệm tương xứng và cần được quy định rõ ràng hơn thay vì chỉ dừng lại ở các cam kết nội bộ hoặc điều khoản sử dụng dịch vụ.
Pháp luật kiểm soát hoạt động TMĐT cần được tiếp cận một cách chắc chắn để "nắm đằng chuôi" dù biết rằng việc kiểm soát "lưỡi dao" đối với các shop hay cửa hàng bán lẻ trên sàn cũng rất cần thiết.
Với cơ chế hiện tại, trách nhiệm xác thực thông tin đang bị "bỏ lửng". Sàn TMĐT thường cho rằng mình chỉ là nền tảng trung gian nên không chịu trách nhiệm xác minh sâu đối với shop. Trong khi đó, phần lớn các shop lại không phải đăng ký hay thông báo xác thực trực tiếp với cơ quan quản lý.
Hướng tiếp cận phù hợp hơn có lẽ là tăng trách nhiệm xác minh của chính các sàn TMĐT. Trên thực tế, sàn là chủ thể trực tiếp cho phép shop hoạt động, kiểm soát dữ liệu và hưởng lợi từ giao dịch phát sinh trên nền tảng của mình.
