Phạm Lê Thảo Nguyên: 'Kỳ thủ Việt Nam không thể sống bằng cờ'

Theo nữ kỳ thủ số một Việt Nam, cũng là vợ Đại kiện tướng Nguyễn Ngọc Trường Sơn, chế độ của các VĐV cờ vua hiện nay còn thấp và phải tự túc chi phí dự hầu hết giải đấu.

Thảo Nguyên sinh năm 1987 tại Cần Thơ, là nữ kỳ thủ số một Việt Nam trên FIDE, trong phần lớn thời gian 10 năm qua. Cô từng đứng thứ 50 nữ thế giới năm 2012 và đạt Elo cao nhất sự nghiệp 2.426 đầu năm 2013.

Gần đây, do quy trình tuyển chọn và đăng ký VĐV dự Olympiad cờ vua 2026 quá gấp và thiếu nhất quán, cô cùng kỳ thủ số hai Lương Phương Hạnh bị loại. Đây là giải đồng đội lớn nhất thế giới do Liên đoàn Cờ vua Thế giới FIDE tổ chức hai năm một lần, năm nay diễn ra từ ngày 15/9 đến 27/9 tại Samarkand với khoảng 200 quốc gia và vùng lãnh thổ tham dự.

Thảo Nguyên (phải) trong ván thắng Antoaneta Stefanova tại vòng 9 bảng Nữ Olympiad cờ vua ở Budapest, Hungary ngày 20/9/2024. Ảnh: FIDE

- Hồi tuần trước, Trường Sơn xác nhận dừng thi đấu cờ tiêu chuẩn cho đội tuyển Việt Nam sau hơn 20 năm gắn bó. Một trong những lý do là ít cơ hội thi đấu quốc tế dẫn đến phong độ không tốt. Theo chị, một năm, các kỳ thủ hàng đầu Việt Nam cần thi đấu bao nhiêu giải để duy trì trình độ và Elo?

- Không có con số cố định. Tuy nhiên, các VĐV trong giai đoạn phát triển mạnh thường chơi nhiều giải, trung bình khoảng 8-10 giải mỗi năm với nam và 6-8 giải với nữ. Việc thi đấu ít hay nhiều còn phụ thuộc vào chất lượng giải tham gia. Nếu giải có chất lượng cao thì số lượng giải ít hơn cũng không phải vấn đề, bởi chất lượng đối thủ và quá trình chuẩn bị sâu có thể bù đắp.

- Khi chuẩn bị cho một giải quốc tế, kỳ thủ thường phải tự lo những phần nào? Khoản nào tạo áp lực lớn nhất?

- Đối với các giải cá nhân, VĐV thường phải tự lo toàn bộ hoặc có thể nhận thêm hỗ trợ từ địa phương. Chiếm phần lớn chi phí là vé máy bay, ăn ở tại giải và các thủ tục giấy tờ. Lệ phí với các Đại kiện tướng nam (GM), Đại kiện tướng nữ (WGM) thường được ban tổ chức miễn.

Chi phí tập luyện ít hơn, chủ yếu là máy tính, phần mềm và sách hỗ trợ. Nếu tự tập thì không phát sinh nhiều chi phí huấn luyện, nhưng khi thuê chuyên gia giỏi thì khoản này có thể tương đương chi phí thi đấu.

- Trung bình một giải quốc tế tiêu tốn bao nhiêu tiền? Nếu thi đấu đầy đủ theo nhu cầu chuyên môn, một kỳ thủ cần chi khoảng bao nhiêu mỗi năm?

- Với tôi, một giải quốc tế thường tốn khoảng 1.000-3.000 USD, tùy chất lượng giải và địa điểm tổ chức. Do có thể thi đấu ở các giải khu vực châu Á với Elo trung bình thấp hơn nên chi phí của tôi thấp hơn một số kỳ thủ khác. Nếu chỉ tính chi phí thi đấu trung bình cho khoảng sáu giải mỗi năm, tôi nghĩ cần khoảng 10.000-12.000 USD.

- Hiện nay những giải nào được nhà nước hỗ trợ kinh phí? Mức hỗ trợ giữa các giải quốc tế khác nhau ra sao?

- Theo số liệu của tôi, trong 10 năm qua chỉ có ba kỳ SEA Games và một kỳ Asiad được bộ môn chi trả toàn bộ theo quy định của Nhà nước, bao gồm chi phí đi lại, ăn ở và sinh hoạt.

Với các kỳ Olympiad trước đây, bộ môn có thể hỗ trợ tiền tiêu vặt, trong khi ăn ở được ban tổ chức đài thọ và chi phí đi lại do nhà tài trợ (HDBank) hỗ trợ. Những giải còn lại, bất kể là đồng đội hay cá nhân như vô địch châu Á, World Cup của FIDE hay vô địch cờ nhanh, cờ chớp thế giới, tôi đều phải huy động từ địa phương hoặc tự túc.

- Tức là mức hỗ trợ chỉ đủ một phần và kỳ thủ phải tự bù thêm?

- Nếu địa phương không hỗ trợ hoặc chỉ hỗ trợ một phần thì VĐV phải tự bù phần còn thiếu. Trong nhiều trường hợp, nếu muốn tham gia giải đấu, VĐV phải tự chi trả toàn bộ kinh phí.

- Việc ít thi đấu quốc tế ảnh hưởng tới chuyên môn như thế nào?

- Thi đấu ít sẽ khiến cảm giác thi đấu giảm đi, khó cập nhật các xu hướng khai cuộc và xu hướng hiện đại. Ngoài ra, áp lực ở mỗi giải sẽ lớn hơn so với khi được thi đấu thường xuyên, từ đó ảnh hưởng tới sự tự tin của VĐV.

Ngoài ra, nếu một năm không thi đấu, VĐV sẽ bị chuyển sang trạng thái không hoạt động (inactive) trên hệ thống của FIDE. Ngoài việc chuyên môn có thể giảm sút, VĐV còn có nguy cơ mất cơ hội tham dự một số giải do FIDE yêu cầu số lượng ván tối thiểu trong thời gian gần nhất. Với đội tuyển quốc gia, Elo của VĐV inactive không được tính vào Elo trung bình nên có thể làm giảm thứ bậc của quốc gia.

Trường Sơn và Thảo Nguyên chia vui sau khi nhận HC vàng SEA Games 31 tại Quảng Ninh ngày 17/5/2022. Ảnh: Anh Thư

- Theo Thảo Nguyên, vì sao kỳ thủ châu Á, đặc biệt Đông Nam Á, khó duy trì Elo cao như các kỳ thủ châu Âu?

- Có hai nguyên nhân chính. Thứ nhất là cơ hội thi đấu ít hơn, bởi châu Âu có hệ thống giải rất phong phú từ cá nhân tới đồng đội. Thứ hai là nền Elo của châu Á và Đông Nam Á thấp hơn châu Âu khá nhiều. Điều này khiến các VĐV thi đấu ở khu vực châu Á khó tăng Elo hơn, trong khi nguy cơ bị trừ Elo lại cao hơn.

- Thảo Nguyên thấy khác biệt lớn nhất giữa môi trường thi đấu ở Việt Nam với Mỹ, Ấn Độ hay châu Âu là gì?

- Việt Nam có ít hệ thống giải tính Elo hơn. Những năm trước, các giải mở khá hạn chế, chủ yếu có HDBank Open và một số giải đóng gần đây tại Hà Nội, Quảng Ninh do Đại kiện tướng Bùi Vinh tổ chức. Khi muốn thi đấu ở những quốc gia có nền Elo cao hơn, các VĐV Việt Nam thường phải chịu chi phí lớn hơn do yếu tố địa lý.

- Có khi nào Thảo Nguyên cảm thấy bản thân bỏ lỡ cơ hội phát triển vì không được đi giải đúng thời điểm?

- Việc lỡ cơ hội thi đấu vì thiếu kinh phí hoặc vướng mắc thủ tục là chuyện xảy ra thường xuyên trong những năm qua. Tôi nghĩ điều đó chắc chắn có ảnh hưởng tới khả năng phát triển của VĐV.

- Nguồn thu chính của một kỳ thủ hàng đầu hiện nay là gì? Tiền thưởng thi đấu có đủ để sống lâu dài không?

- Với tôi, nếu chỉ tập trung thi đấu thì nguồn thu chủ yếu đến từ lương của địa phương và tiền thưởng hoặc chế độ dựa trên thành tích. Tôi nghĩ tiền thưởng không đủ để sống lâu dài, trừ khi VĐV nằm trong nhóm hàng đầu thế giới, khoảng top 30-40 nam hoặc top 20-30 nữ.

Một kỳ thủ mạnh ở Việt Nam hiện nay cũng không thể toàn tâm sống bằng cờ. Chế độ dành cho VĐV hiện nay chỉ ở mức tạm đủ, khó có khoản dư để tái đầu tư cho việc phát triển chuyên môn. Vì vậy, nhiều VĐV phải tìm thêm công việc khác như giảng dạy hoặc nghề tay trái để tăng thu nhập.

Khi lập gia đình và lớn tuổi hơn thì chi phí sẽ tăng lên, đồng thời phát sinh thêm nhiều vấn đề tài chính so với thời còn trẻ và độc thân.

- Thảo Nguyên có từng nghĩ tới việc từ bỏ cờ chuyên nghiệp?

- Tôi chưa từng nghĩ tới chuyện bỏ thi đấu. Tuy nhiên, tôi chấp nhận rằng sẽ có thời điểm tuổi tác khiến việc duy trì phong độ trở nên khó khăn và điều kiện thực tế không còn cho phép tiếp tục thi đấu như hiện nay.

Đang có nhiều kỳ thủ hàng đầu Việt Nam dạy cờ vua để kiếm thêm thu nhập. Có thể trong những năm tới, khi thi đấu ít hơn, tôi cũng sẽ làm như vậy.

- Theo Thảo Nguyên, các cường quốc cờ vua châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ hay Uzbekistan vận hành đội tuyển khác Việt Nam ở điểm nào?

- Theo tôi, các nước này có hệ thống đào tạo VĐV tốt hơn, đội ngũ HLV có trình độ chuyên môn cao, gồm cả các VĐV kỳ cựu hoặc chuyên gia nước ngoài. Họ cũng có chế độ hỗ trợ thi đấu cho các VĐV hàng đầu và các tài năng trẻ.

Nhờ vậy chất lượng đội tuyển được nâng lên. Một ví dụ khá cụ thể là Ấn Độ trong hai năm gần đây đã áp dụng hệ thống hỗ trợ kinh phí cho top 10 VĐV nam và top 10 VĐV nữ dựa trên Elo.

Xuân Bình