Không nhận đủ kháng thể, thiếu hụt nguồn lợi khuẩn từ mẹ, trẻ sinh mổ có hệ miễn dịch kém hơn trẻ sinh thường, nguy cơ mắc bệnh dị ứng và tự miễn cao hơn.
BSCKII Dư Minh Trí - Trưởng khoa Khám bệnh, Bệnh viện Nhi đồng 1 TP HCM chia sẻ: "Trong quá trình thăm khám và điều trị cho trẻ em hiện nay, chúng tôi nhận thấy số lượng trẻ có tiền sử sinh mổ ngày càng tăng". Bác sĩ cho biết thêm, nhiều nghiên cứu ghi nhận nhóm trẻ này có nguy cơ cao hơn đối với một số bệnh lý liên quan đến miễn dịch, đặc biệt là các bệnh dị ứng như viêm da cơ địa, dị ứng thức ăn, hen suyễn, viêm mũi dị ứng. Trong một số nghiên cứu dài hạn còn ghi nhận mối liên quan với các bệnh tự miễn như đái tháo đường type 1 hoặc bệnh viêm ruột.
Báo cáo của nhóm nhà khoa học Đài Loan, công bố trên Tạp chí Hiệp hội Y khoa Đài Loan (Journal of the Formosan Medical Association) số ra tháng 11/2025 cho thấy sinh mổ có liên quan đến nguy cơ mắc hen suyễn, viêm mũi dị ứng, viêm da cơ địa, nhiễm trùng đường hô hấp và béo phì ở trẻ cao hơn so với sinh thường. Nhóm đã nghiên cứu 1.884.701 trẻ địa phương chào đời từ ngày 1/1/2004 đến 31/12/2013, theo dõi đến ngày 31/12/2018. Kết quả cho thấy, tỷ lệ dị ứng thức ăn ở trẻ sinh mổ là 0,02%, ở trẻ sinh thường là 0,01%; tỷ lệ hen suyễn là 24,9% ở sinh mổ và 23,2% ở sinh thường. Tỷ lệ trẻ sinh mổ viêm mũi dị ứng là 38,9%, trong khi ở sinh thường là 36,6%. Với bệnh viêm da cơ địa, tỷ lệ mắc bệnh ở trẻ sinh mổ cũng cao hơn (20,2% so với 18,8% ở sinh thường).
Theo website Bệnh viện Nhi Trung ương, dị ứng là một rối loạn quá mẫn của hệ miễn dịch. Phản ứng dị ứng xảy ra để chống lại các chất vô hại trong môi trường. Các phản ứng này thường nhanh chóng và có thể dự đoán được. Các bệnh lý dị ứng phổ biến gồm dị ứng thuốc, hen phế quản cấp, mày đay - phù Quincke, dị ứng thức ăn, viêm mũi dị ứng, viêm kết mạc dị ứng, viêm da cơ địa (viêm da atopy), các phản ứng quá mẫn với vaccin, dị ứng do côn trùng đốt.
Trong khi đó, tự miễn là bệnh xảy ra do bộ máy miễn dịch mất khả năng phân biệt các kháng nguyên bên ngoài và tự kháng nguyên, theo thông tin từ Bệnh viện Nguyễn Tri Phương (TP HCM). Khi đó, hệ miễn dịch thay vì kích hoạt phản ứng để chống lại các nhân tố lạ từ bên ngoài xâm nhập vào cơ thể, thì lại tự tạo kháng thể chống lại các thành phần ngay trong cơ thể. Có khoảng 80 loại bệnh tự miễn ảnh hưởng đến các bộ phận khác nhau của cơ thể, trong đó 5 bệnh tự miễn điển hình gồm bệnh vẩy nến, chàm da - thường gặp phổ biến ở trẻ nhỏ nhưng cũng có thể xuất hiện ở người lớn, bệnh đa xơ cứng, lupus ban đỏ hệ thống, bạch biến.
Cả dị ứng và tự miễn đều được xếp loại vào dạng bệnh mạn tính - căn bệnh tồn tại trong thời gian dài, khoảng từ 3 tháng đến nhiều hơn 1 năm.
Một em bé bị chàm sữa, cách gọi viêm da cơ địa ở trẻ nhỏ. Ảnh: uchicagomedicine
Thiệt thòi miễn dịch ở trẻ sinh mổ
Lý giải trẻ sinh mổ có nguy cơ mắc các bệnh dị ứng và tự miễn cao hơn, bác sĩ Dư Minh Trí cho biết: sinh mổ không phải là nguyên nhân trực tiếp gây bệnh, mà là một yếu tố có thể ảnh hưởng đến quá trình phát triển miễn dịch sớm của trẻ. Theo bác sĩ, một trong những yếu tố tác động trực tiếp đến quá trình phát triển miễn dịch sớm của trẻ chính là sự hình thành hệ vi sinh đường ruột trong giai đoạn đầu đời. Đường ruột được xem là "cơ quan huấn luyện miễn dịch lớn nhất" của cơ thể khi khoảng 70-80% tế bào miễn dịch có liên quan đến mô lympho đường ruột. Trong những ngày đầu sau sinh, hệ miễn dịch của trẻ cần được "học cách" phân biệt đâu là tác nhân có hại và đâu là các yếu tố vô hại như thức ăn, phấn hoa hay vi khuẩn có lợi.
Khi sinh thường, trẻ được tiếp xúc sớm với hệ vi khuẩn có lợi từ mẹ, đặc biệt là nhóm lợi khuẩn Bifidobacterium và Lactobacillus. Những vi khuẩn này đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng hệ vi sinh khỏe mạnh và giúp hệ miễn dịch phát triển theo hướng cân bằng hơn. Trong khi đó, trẻ sinh mổ thường tiếp xúc nhiều hơn với vi khuẩn từ da người chăm sóc hoặc môi trường bệnh viện. Điều này có thể dẫn đến tình trạng mất cân bằng hệ vi sinh sớm, hay còn gọi là loạn khuẩn đường ruột.
Khi hệ vi sinh thiếu đa dạng hoặc thiếu các lợi khuẩn quan trọng, hệ miễn dịch của trẻ có thể phát triển theo hướng "quá nhạy", dễ phản ứng quá mức với các dị nguyên từ môi trường. Đây là một trong những cơ chế giải thích vì sao trẻ sinh mổ có nguy cơ dị ứng cao hơn. Ngoài ra, một số nghiên cứu cũng cho thấy trẻ sinh mổ thường bú mẹ muộn hơn hoặc thời gian bú mẹ ngắn hơn. Điều này làm giảm cơ hội nhận được sữa non giàu kháng thể, lactoferrin và HMOs - những thành phần có vai trò nuôi dưỡng lợi khuẩn và hỗ trợ miễn dịch niêm mạc đường ruột.
Theo nghiên cứu "Hệ miễn dịch ở trẻ & nguy cơ thiếu hụt miễn dịch đầu đời" của TS. BS. Nguyễn Thị Vân Anh (Khoa Miễn dịch - Dị ứng - Khớp, Bệnh viện Nhi Trung ương), đường sinh mổ ảnh hưởng đến miễn dịch của trẻ nhỏ, làm giảm sắt dự trữ của trẻ sinh mổ so với trẻ sinh thường. Các microbiome (hệ vi sinh vật) đường ruột của trẻ sinh mổ ít lợi khuẩn hơn và chứa nhiều vi khuẩn gây bệnh cũng như liên tục sản sinh các thành phần gây viêm nhiễm. Trẻ sinh mổ có nguy cơ thiếu hụt miễn dịch cao hơn 1,5 lần so với trẻ sinh thường, và thiếu hụt miễn dịch có thể kéo dài có thể đến 5 tuổi.
Tăng cường miễn dịch cho trẻ sinh mổ
Mặc dù trẻ sinh mổ có nguy cơ mắc bệnh dị ứng, miễn dịch, cũng như các bệnh đường hô hấp, tiêu hóa cao hơn trẻ sinh thường, nhưng "phụ huynh cũng không nên quá lo lắng", bác sĩ Minh Trí khuyên và nói thêm: "Phần lớn trẻ sinh mổ vẫn phát triển hoàn toàn khỏe mạnh nếu được chăm sóc phù hợp. Điều quan trọng là giúp trẻ xây dựng hệ miễn dịch cân bằng trong những năm đầu đời".
Theo các chuyên gia y tế, cho trẻ bú mẹ sớm, nuôi con bằng sữa mẹ, đặc biệt trong 6 tháng đầu đời nếu có thể là giải pháp quan trọng đầu tiên. Sữa mẹ, nhất là sữa non chứa nhiều yếu tố miễn dịch tự nhiên giúp hỗ trợ hệ vi sinh đường ruột và giảm nguy cơ dị ứng.
Khi trẻ đến tuổi ăn dặm, các bác sĩ nhi và dinh dưỡng khuyên phụ huynh nên cho trẻ ăn dặm đa dạng đúng thời điểm, không kiêng khem quá mức các thực phẩm dễ dị ứng nếu không có chỉ định y khoa rõ ràng.
Nếu trẻ không còn bú mẹ, phụ huynh có thể lựa chọn các sản phẩm dinh dưỡng phù hợp lứa tuổi có bổ sung thêm những thành phần hỗ trợ đề kháng và tiêu hóa như sữa non ColosIgG 24h giàu kháng thể IgG. Theo báo cáo của Pakkanen & Aalto, sữa non bò 24h sở hữu hàm lượng kháng thể IgG cao nhất, và có thể cao hơn gấp 100 lần so với sữa trưởng thành. Các thực phẩm chứa lợi khuẩn probiotics (ví dụ Bifidobacterium), prebiotics (2’-FL HMO và FOS), Lactoferrin, cùng các vi chất như kẽm, vitamin D và sắt cũng góp phần hỗ trợ miễn dịch cho trẻ. Gần đây, các chuyên gia dinh dưỡng nhắc nhiều đến IgHM - thương hiệu protein được phân lập từ sữa non bò, sử dụng công nghệ cao để chọn lọc những kháng thể có cấu trúc 3D tương đồng với kháng thể tự nhiên trong sữa mẹ. Đây là một bước đột phá mang lại nguồn dưỡng chất hỗ trợ đề kháng mới, vừa đảm bảo tính chọn lọc có định hướng để đem lại hiệu quả cao hơn, vừa đảm bảo tính tự nhiên của nguyên liệu.
Bổ sung các thành phần hỗ trợ đề kháng và tiêu hóa góp phần xây dựng nền tảng sức khỏe cho trẻ sinh mổ nói riêng và trẻ em nói chung. Ảnh: Pexels
Bác sĩ Dư Minh Trí cũng lưu ý, bổ sung các thành phần hỗ trợ miễn dịch là biện pháp hỗ trợ thêm chứ không thay thế một chế độ ăn cân bằng.
Bên cạnh chế độ dinh dưỡng, phụ huynh cũng cần chú ý môi trường sống, duy trì lối sống lành mạnh cho trẻ để hỗ trợ tăng cường miễn dịch cho bé. Cụ thể như hạn chế sử dụng kháng sinh không cần thiết, vì kháng sinh có thể làm mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột trong giai đoạn hệ miễn dịch còn non nớt; tránh cho trẻ khỏi khói thuốc lá; đảm bảo trẻ có giấc ngủ đầy đủ, vận động phù hợp và tiêm chủng đúng lịch.
Kim Anh
