Người dân phá dỡ nhà cửa, bàn giao mặt bằng trên đường Bùi Đình Túy, phường Bình Thạnh, phục vụ dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm. Nguồn rác thải xây dựng này hiện phát sinh rất lớn nhưng chưa được tận dụng như tài nguyên để tái chế triệt để - Ảnh: TRÍ ĐỨC
Tuy nhiên vẫn chưa có đơn vị chuyên xử lý, tái chế triệt để các loại chất thải này để biến chúng thành nguyên liệu, tài nguyên, thậm chí một số nơi còn có tình trạng đổ bậy.
Đang xây dựng đề án
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM, về vấn đề rác thải xây dựng, hiện tại TP đang giao Viện Nghiên cứu phát triển phối hợp với Sở Xây dựng cùng Hiệp hội Xây dựng làm một đề án riêng về chất thải xây dựng. TP.HCM cũng đang tính toán xem xét để xây dựng một số nhà máy xử lý loại rác thải này.
Trước đây khi chưa sáp nhập TP.HCM với Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu cũ, mỗi tỉnh đều có quy định riêng về việc này. Hiện nay Sở Nông nghiệp và Môi trường đang rà soát, thu thập dữ liệu để xây dựng một quyết định chung cho TP.HCM mới. Trong lúc đợi hoàn thiện thì các địa phương vẫn áp dụng theo quy định trước đây.
Cụ thể theo quy định Luật Bảo vệ môi trường, rác thải xây dựng (như bê tông, xà bần, la phông...) khi tháo dỡ công trình sẽ có hai hướng xử lý: Thứ nhất, chủ nguồn thải phải chuyển giao cho các đơn vị có chức năng thu gom để mang đi xử lý. Thứ hai, có thể được tận dụng làm vật liệu san lấp mặt bằng.
Lưu ý cốt lõi là tuyệt đối không được để lẫn chất thải sinh hoạt (túi ni lông, rác hữu cơ) hoặc chất thải nguy hại (như bóng đèn huỳnh quang, thiết bị điện) vào phần xà bần này. Việc tái sử dụng này không yêu cầu phải xin giấy phép.
Còn đối với bùn thải, bùn nạo vét cũng đang được chia làm hai nhóm chính: Nhóm bùn nạo vét từ các dự án giao thông thủy (nạo vét kênh rạch, luồng tuyến). UBND TP.HCM cũng giao nhiệm vụ này cho Sở Xây dựng chủ trì nghiên cứu hướng giải quyết.
Ví dụ như công bố các địa điểm, rà soát các khu đất, các vị trí... được đổ bùn thải. Đối với nhóm bùn thải từ hệ thống thoát nước đô thị sẽ áp dụng theo quy định riêng về xử lý nước thải và bùn thải.
Nhưng nguyên tắc chung cho tất cả các dự án này là đều phải lập hồ sơ đánh giá tác động môi trường (ĐTM) trước khi thực hiện. Trong hồ sơ ĐTM, chủ đầu tư bắt buộc phải đề xuất phương án xử lý, vị trí đổ thải và phải được cơ quan thẩm quyền phê duyệt từ đầu.
Quá trình thi công, bùn nạo vét sẽ được mang đi phân tích thành phần, nếu bùn chứa các chất độc hại, kim loại nặng... thì phải đưa đi xử lý theo quy định về chất thải nguy hại. Ngược lại, nếu bùn sạch, không ô nhiễm thì TP rất khuyến khích các chủ đầu tư tận dụng để tái sử dụng làm vật liệu san lấp mặt bằng.
Hiện tại nhu cầu san lấp cho các dự án đô thị, hạ tầng giao thông là rất lớn, việc tận dụng này vừa tiết kiệm tài nguyên vừa giảm tải cho các bãi chôn lấp. Về phía quản lý của Sở Nông nghiệp và Môi trường sẽ quản lý việc thực hiện của các đơn vị theo đúng hồ sơ ĐTM và có xử phạt nếu sai phạm.
Sớm có đơn vị xử lý tái chế rác thải xây dựng
Theo một chuyên gia về môi trường, trước đây Công ty TNHH một thành viên Môi trường đô thị TP.HCM (cũ) có hai điểm tiếp nhận, phân loại xử lý rác thải xây dựng này tại địa chỉ 150 Lê Đại Hành và 40-42 Võ Thị Sáu.
Hiện nay vì nhiều lý do, hai địa điểm này tạm thời ngừng tiếp nhận, vì vậy loại rác thải xây dựng này được người dân thuê các đơn vị chuyên chở đưa về Khu liên hiệp Đa Phước xử lý. Giá thu gom, vận chuyển theo thỏa thuận giữa chủ nguồn thải và đơn vị vận chuyển.
Thực tế vẫn còn xảy ra tình trạng một số người dân thuê các xe ba gác thu gom đưa đi đổ nhưng thay vì đổ đúng nơi quy định, không ít trường hợp chọn các bãi đất trống, khu vắng vẻ để đổ trái phép.
Cũng theo chuyên gia môi trường này, TP.HCM cần sớm có thêm nhiều đơn vị có đầy đủ chức năng thu gom, vận chuyển và có bãi tập kết để phân loại và tái chế rác thải xây dựng vì rác thải dạng này phát sinh rất lớn, trong khi nhiều công trình đối mặt với việc thiếu vật liệu san lấp.
"Rác thải xây dựng được phân loại tốt thì có thể tái chế nhiều loại khác nhau, ví dụ các loại gỗ thì tái chế thành nguyên liệu đốt, còn cát, đá, xi măng vẫn có thể tái chế thành vật liệu xây dựng và san lấp", vị chuyên gia này nhận định.
Cần sự hỗ trợ và thúc đẩy mạnh mẽ
Năm 2025, trong khi nhiều địa phương cả nước nói chung tăng cường xử phạt hành vị đổ trộm xà bần bừa bãi, tại Đà Nẵng, anh Nguyễn Minh Tú Anh đã đầu tư dây chuyền xây dựng mô hình nghiền xà bần thành vật liệu sạch. Việc làm của anh vừa giải quyết vấn nạn rác thải xây dựng, tạo việc làm và biến rác xây dựng thành tài nguyên.
Những mảng bê tông, đá vụn biến thành những hạt vật liệu như cát mịn, đá dăm, bột đá. Sản phẩm được xét nghiệm, thử nghiệm và đạt quy chuẩn cho phép. Giá thành vật liệu sau khi nghiền cao hơn so với bùn đất san lấp thông thường nên đầu ra gặp nhiều khó khăn trong việc cạnh tranh giá sản phẩm.
Nhưng câu chuyện này không chỉ là bài toán giá cả, lời lỗ, đây là trách nhiệm với cộng đồng, với môi sinh, nhất là khi nguồn vật liệu san lấp đang cạn dần. Cách làm như trên cần được tạo điều kiện phát triển, nhiều người cùng làm, với quy mô lớn gấp bội.
Nghiền rác thải xây dựng là một trong những giải pháp nhiều quốc gia đang áp dụng. Việc tái chế xà bần giúp giảm chất thải chôn lấp, tiết kiệm chi phí xử lý, đồng thời tạo ra nguồn nguyên liệu giá trị.
Thông tin trên báo chí từ hơn 10 năm trước cho thấy ở Đức người ta đã tái chế gần như 90% lượng xà bần từ các công trình xây dựng cũ. Nhiều nước đã công bố bộ tiêu chuẩn dùng để áp dụng cho việc sản xuất, kiểm tra chất lượng đối với bê tông có sử dụng vật liệu tái chế từ xà bần.
Bê tông và xà bần từ các công trình xây dựng cũ sẽ được nghiền vụn ra và được sàng lọc, phân loại. Vụn bê tông sẽ được tái sử dụng vào việc sản xuất bê tông tươi. Vụn bê tông là vật liệu thay thế có giá trị cho cát xây dựng và còn được sử dụng thay vật liệu tự nhiên trong xây dụng đường sá.
Những thông tin trên không hề mới, các nước đã làm từ lâu. Ở nước ta, giải pháp này đã được đặt ra nhiều lần nhưng... chưa thể xúc tiến mạnh mẽ vì nhiều lý do.
Hà Nội, TP.HCM và các đô thị khác đang và sẽ cùng lúc tháo dỡ hàng ngàn công trình bê tông. Xử lý lượng bê tông khổng lồ này như thế nào là bài toán thực tế cần giải đúng và nhanh nhất. Nếu chậm trễ sẽ phải đi xử lý hậu quả môi trường tốn kém và nhọc nhằn chưa thể tính hết thiệt hại và lãng phí.
Tái chế rác xây dựng, nghiền xà bần để tái sử dụng là việc cần được thúc đẩy bằng chính sách và sự hỗ trợ mạnh mẽ để thay đổi nhận thức về vấn đề này.
