Cà MauViệc giữ nước chống cháy quanh năm làm mất quy luật ngập - khô tự nhiên, khiến hàng trăm ha rừng tràm U Minh Hạ suy kiệt và chết hàng loạt, theo chuyên gia.
Hàng trăm ha rừng tràm tại Vườn quốc gia U Minh Hạ đang suy kiệt nghiêm trọng, nhiều khu vực cây chết và đổ ngã trên diện rộng. Thạc sĩ Nguyễn Hữu Thiện, chuyên gia độc lập về sinh thái Đồng bằng sông Cửu Long, cho hay nguyên nhân chính là sự thay đổi chế độ ngập - khô tự nhiên của hệ sinh thái nơi đây.
Sau vụ cháy lớn năm 2002 làm thiệt hại khoảng 4.300 ha rừng tràm, công tác quản lý chuyển sang ưu tiên giữ nước để giảm nguy cơ cháy. Hệ thống kênh bàn cờ sau đó được xây dựng phục vụ phòng cháy chữa cháy. Dù giúp tăng khả năng ứng phó khi xảy ra cháy rừng, hệ thống này cũng làm thay đổi cơ chế vận động tự nhiên của nước trong lớp than bùn.
Thạc sĩ Nguyễn Hữu Thiện, chuyên gia độc lập về sinh thái Đồng bằng sông Cửu Long. Ảnh: Hoàng Nam
Các tuyến kênh làm tăng thất thoát nước do bốc hơi và chia cắt dòng chảy ngầm. Vào mùa khô, kênh còn hút nước từ than bùn ra ngoài, khiến lớp than bùn khô nhanh hơn và nguy cơ cháy gia tăng. Để đối phó, mực nước tiếp tục được duy trì ở mức cao. Tuy nhiên, địa hình không đồng đều khiến nhiều vùng trũng ngập kéo dài, trở thành nguyên nhân tràm chết hàng loạt.
Theo ông Thiện, rừng tràm U Minh vốn thích nghi với chu kỳ khoảng 6 tháng ngập nước và 6 tháng khô mỗi năm. Cây tràm có thể sống trong điều kiện ngập nhưng vẫn cần thời gian khô để bộ rễ phục hồi và hấp thu dinh dưỡng.
Hàng trăm ha rừng tràm U Minh Hạ bị suy kiệt. Video: Chúc Ly
"Khi bị ngập quanh năm, rễ cây thiếu oxy, suy yếu rồi chết dần", ông nói, cho hay những dấu hiệu này đã được cảnh báo từ nhiều năm trước. Thống kê năm 2007, khoảng 35% diện tích rừng tràm đã bị chết do ngập nước kéo dài.
Chưa kể nước ngập lâu còn làm suy thoái lớp than bùn - nền tảng của hệ sinh thái U Minh. Khi rễ cây chết, nước than bùn tích tụ, ảnh hưởng quá trình quang hợp. Lớp than bùn dần mất kết dính, khiến nhiều cây bật gốc, đổ ngã vào mùa khô.
Nếu tình trạng này tiếp diễn, nhiều khu vực rừng tràm có thể bị thay thế bởi các loài chịu ngập như dớn, sậy và năn.
Để giữ rừng tràm, ông Thiện cho hay giải pháp căn cơ là khôi phục chế độ ngập - khô theo mùa, gần với điều kiện tự nhiên của hệ sinh thái U Minh. Trong mùa khô, cần duy trì mực nước ngầm không thấp hơn 50 cm dưới mặt than bùn để giữ độ ẩm và hạn chế nguy cơ cháy. Cuối mùa mưa, rừng cần được bảo đảm lượng nước dự trữ phù hợp để bù cho phần thất thoát trong mùa khô.
Cây rừng bật gốc, đổ ngã la liệt. Ảnh: Chúc Ly
Ngoài ra, do địa hình than bùn không đồng đều, việc quản lý nước cần thực hiện theo từng ô riêng biệt thay vì áp dụng một mực nước chung cho toàn bộ vườn quốc gia. Vườn quốc gia nên nghiên cứu đắp chặn hai đầu các tuyến kênh nhằm giảm thất thoát nước, hạn chế quá trình oxy hóa than bùn, đồng thời xây dựng hệ thống quan trắc và điều tiết nước phù hợp.
Đồng quan điểm, TS Dương Văn Ni, chuyên gia về sinh thái đất ngập nước và quản lý tài nguyên nước Đồng bằng sông Cửu Long, cho rằng việc giữ nước kéo dài, đặc biệt ở những khu vực nước đọng không có dòng chảy, là nguyên nhân chính khiến cây tràm chết hàng loạt.
Sau khi rừng tràm suy giảm, nhiều khoảng trống hình thành và dần bị thay thế bởi các loài thực vật như cỏ, năn, sậy và dớn. Ảnh: Chúc Ly
Theo ông Ni, tại những khu vực tràm chết trên diện rộng, hệ sinh thái có thể dần chuyển thành đầm lầy với sự xuất hiện của các loài thực vật thủy sinh, sau đó là dớn và sậy. Khi đó, khu vực này không còn là rừng tràm. Để hình thành lại một quần xã cây thân gỗ có thể mất từ 50 đến 70 năm.
Các chuyên gia cho rằng câu chuyện ở U Minh Hạ cho thấy việc bảo tồn rừng và đất ngập nước cần dựa trên quy luật tự nhiên của hệ sinh thái, thay vì chỉ tập trung vào mục tiêu phòng chống cháy rừng.
Chúc Ly
