Bộ Nông nghiệp quản lý sữa bò vắt tại chuồng, khi chuyển sang đóng hộp thuộc trách nhiệm Bộ Công thương còn Bộ Y tế giám sát thành phần vi chất, xảy ra ngộ độc thì khó truy trách nhiệm.
Bà Phạm Khánh Phong Lan, Giám đốc Sở An toàn thực phẩm TP HCM, nêu ví dụ trên khi trả lời phỏng vấn của VnExpress hôm 13/7, gọi đây là thực tế "quản lý chồng chéo, giao thoa" trong bối cảnh Luật An toàn thực phẩm đang ở giai đoạn dự thảo sửa đổi.
TP HCM là địa phương đầu tiên cả nước thành lập Sở An toàn thực phẩm. Bà Lan là giám đốc đầu tiên và là một chuyên gia giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực này.
- Dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi đề xuất giao Bộ Y tế làm đầu mối quản lý thống nhất lĩnh vực thực phẩm. Quan điểm của bà thế nào?
- Tôi hoàn toàn ủng hộ. Thực ra đây không phải đề xuất mới mà là bước hiện thực hóa Chỉ thị 17 của Ban Bí thư từ năm 2022, yêu cầu thống nhất một đầu mối quản lý an toàn thực phẩm từ Trung ương đến địa phương.
Nhiều năm qua, công tác quản lý lĩnh vực này chưa đạt hiệu quả như mong muốn. Một phần vì sản xuất và kinh doanh thực phẩm còn rất nhỏ lẻ, manh mún; phần khác là bộ máy quản lý bị chia cắt. Trước đây quản lý theo từng công đoạn trong chuỗi sản xuất, sau đó Luật An toàn thực phẩm năm 2010 chuyển sang quản lý theo nhóm sản phẩm. Tuy nhiên trên thực tế vẫn tồn tại vùng giao thoa rất lớn.
Ví dụ cùng là sữa nhưng sữa tươi vừa vắt thuộc ngành nông nghiệp quản lý, sữa thành phẩm lại thuộc trách nhiệm ngành công thương, còn sữa có bổ sung vi chất hoặc công dụng đặc biệt thì thuộc ngành y tế. Khi mọi việc bình thường thì không ai thấy bất cập. Nhưng cứ xảy ra ngộ độc hay sự cố thì việc đầu tiên lại là dáo dác nhìn quanh xem trách nhiệm thuộc về ai, trong khi điều cần làm nhất lúc đó là xử lý ngay để hạn chế hậu quả.
Đối với thực phẩm, các khâu trong chuỗi sản xuất - lưu thông - tiêu dùng đan xen rất chặt chẽ, rất khó cắt ranh giới tuyệt đối. Vì vậy, một đầu mối quản lý sẽ giúp chỉ huy thống nhất, phân công trách nhiệm ngay lập tức thay vì mất thời gian xác định vụ việc thuộc ngành nào. Theo đề xuất hiện nay, các đơn vị chuyên môn về an toàn thực phẩm của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công thương sẽ được sắp xếp về cùng hệ thống của Bộ Y tế. Nghĩa là chúng ta không mất đi chuyên môn, mà chỉ thống nhất người chỉ huy.
An toàn thực phẩm không thể chỉ đợi đến khi thành phẩm đưa ra thị trường mới lấy mẫu kiểm nghiệm, hoặc đợi xảy ra ngộ độc rồi mới truy ngược nguyên nhân. Phải quản lý từ gốc đến ngọn, từ sản xuất, chế biến, phân phối đến tiêu dùng. Muốn làm được điều đó thì rất cần một đầu mối quản lý xuyên suốt toàn bộ chuỗi, thay vì mỗi khâu lại thuộc một ngành khác nhau.
- Theo bà, những điểm nghẽn lớn nhất của công tác quản lý an toàn thực phẩm hiện nay là gì?
- Có ba vấn đề lớn.
Thứ nhất là đặc điểm sản xuất và kinh doanh thực phẩm của Việt Nam còn rất nhỏ lẻ. Chúng ta vẫn quản lý rất nhiều chợ truyền thống, chợ tự phát, hộ kinh doanh cá thể, hàng rong, bán hàng online... Quản lý hàng trăm nghìn đầu mối như vậy chắc chắn khó hơn rất nhiều so với quản lý các chuỗi phân phối hiện đại.
Thứ hai là hệ thống pháp luật vẫn còn phân mảnh. Có những quy định giữa các ngành chưa thống nhất, dẫn tới lúng túng khi xử lý.
Tôi từng gặp trường hợp liên quan việc tiêm thuốc an thần vào heo trước khi giết mổ. TP HCM chủ trương tiêu hủy toàn bộ, nhưng khi đối chiếu quy định thì lại phát sinh tranh luận phải chứng minh nồng độ thuốc an thần bao nhiêu mới gây nguy hại. Trong khi đó, những tình huống như vậy gần như không có sẵn căn cứ khoa học để xác định ngay.
Hay, có những quy định về danh mục kháng sinh giữa các ngành cũng chưa hoàn toàn thống nhất, khiến việc xử lý sau này gặp nhiều vướng mắc.
Thứ ba là nhận thức của xã hội. Ai cũng mong muốn được sử dụng thực phẩm sạch, nhưng khi lựa chọn thì nhiều người vẫn ưu tiên giá rẻ. Điều này tạo áp lực rất lớn lên thị trường.
Nếu chỉ thống nhất đầu mối quản lý thôi thì chưa giải quyết được tất cả, nhưng ít nhất sẽ chấm dứt tình trạng chồng chéo, giúp cơ quan quản lý chủ động xây dựng chính sách dài hạn và quản lý xuyên suốt cả chuỗi.
- Bà nhiều lần nhấn mạnh cần chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Vì sao đây là điểm cần thay đổi nhất?
- Tôi cho rằng lực lượng hậu kiểm đang bị "trói tay, trói chân". Chúng ta dành rất nhiều thời gian cho tiền kiểm, tức là cấp phép. Nhưng sau khi cấp phép thì giám sát doanh nghiệp hoạt động ra sao lại chưa tương xứng.
Hiện nay phần lớn việc kiểm tra đều theo kế hoạch. Muốn kiểm tra phải lập danh sách, xin ý kiến, trình duyệt, rồi còn phải thông báo trước cho doanh nghiệp biết đoàn sẽ đến.
Tôi từng gặp trường hợp một doanh nghiệp nằm trong kế hoạch kiểm tra. Chúng tôi gửi thông báo kiểm tra ba lần thì cả ba lần đoàn đến đều đóng cửa, không tiếp. Sau đó Sở quyết định kiểm tra đột xuất vì doanh nghiệp có dấu hiệu trốn tránh thì phát hiện nhiều vi phạm. Điều đáng nói là sau đó doanh nghiệp lại khiếu nại, cho rằng tại sao kiểm tra đột xuất mà không kiểm tra theo kế hoạch.
Nếu thanh tra lúc nào cũng phải báo trước thì rất khó phát hiện vi phạm. Ở nhiều nước, lực lượng thanh tra an toàn thực phẩm có quyền kiểm tra đột xuất rất rộng. Còn ở Việt Nam thì sau khi chúng tôi kiểm tra đột xuất lại phải giải trình vì sao đi kiểm tra.
Theo tôi, công tác tiền kiểm cần đơn giản hơn để giảm thủ tục cho doanh nghiệp, còn hậu kiểm phải mạnh hơn. Nếu cấp phép xong rồi gần như để doanh nghiệp tự vận hành thì tiền kiểm cũng mất ý nghĩa.
Bà Phạm Khánh Phong Lan, Giám đốc Sở An toàn thực phẩm TP HCM, ngày 13/7. Ảnh: Tuấn Việt
- Thống nhất một đầu mối, Bộ Y tế vướng lo ngại không đủ chuyên môn để quản lý những lĩnh vực vốn thuộc nông nghiệp hay công thương. Bà nghĩ sao?
- Tôi không nghĩ như vậy. Thống nhất đầu mối không có nghĩa Bộ Y tế phải tự làm tất cả. Những người đang phụ trách chuyên môn về an toàn thực phẩm ở các bộ khác vẫn là những người làm công việc đó, chỉ chuyển về cùng một hệ thống quản lý.
Thay đổi ở đây là thay đổi cơ chế lãnh đạo chứ không phải thay đổi đội ngũ chuyên môn. Đây cũng là điều TP HCM đã làm từ năm 2017 khi thành lập Ban Quản lý An toàn thực phẩm, sau đó phát triển thành Sở An toàn thực phẩm. Ban đầu lực lượng được tập hợp từ ngành y tế, thú y, bảo vệ thực vật, quản lý chất lượng nông lâm thủy sản... Khi về chung một đầu mối, mọi người vẫn phát huy đúng chuyên môn của mình nhưng không còn tình trạng mạnh ai nấy làm.
Quan trọng nhất là khi xảy ra sự cố không còn cảnh đùn đẩy trách nhiệm. Một đầu mối chịu trách nhiệm, phân công xử lý ngay thay vì mất thời gian xác định đây là việc của ai.
- Thời gian qua nhiều vụ ngộ độc thực phẩm xảy ra với quy mô lớn hơn trước, đặc biệt tại các trường học và cơ sở kinh doanh. Việc thống nhất một đầu mối quản lý ở TP HCM đã xử lý các sự cố thế nào?
- Đúng là từ năm 2025 đến nay, số vụ ngộ độc thực phẩm có xu hướng nhiều hơn và cũng thu hút sự quan tâm rất lớn của xã hội. Chúng tôi ghi nhận nhiều vụ ngộ độc liên quan bánh mì ở nhiều địa phương, cũng như các vụ ngộ độc trong trường học.
Tuy nhiên, tôi cho rằng không nên chỉ nhìn vào số vụ việc để kết luận tình hình xấu hơn. Điều quan trọng là phải tìm được nguyên nhân và bịt các lỗ hổng trong quản lý.
Với bánh mì chẳng hạn, đây vốn là thực phẩm có nguy cơ cao vì gồm nhiều thành phần như pate, thịt nguội, xúc xích, rau... Chỉ cần một khâu bảo quản hoặc chế biến không bảo đảm là có thể gây nhiễm khuẩn. Trong khi đó, nhiều trường hợp khi đoàn kiểm tra đến thì thực phẩm đã bán hết, không còn mẫu lưu để kiểm nghiệm nên việc truy tìm nguyên nhân rất khó.
Điều tôi lo hơn là năng lực quản lý ở tuyến cơ sở. Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, lực lượng chuyên trách về an toàn thực phẩm ở nhiều phường, xã đang trong quá trình kiện toàn. Có thể nói ở nhiều nơi lực lượng này gần như chưa đầy đủ, trong khi đây lại là tuyến nắm địa bàn hàng ngày.
Không thể việc gì cũng chờ báo lên thành phố rồi thành phố mới xuống xử lý, như vậy sẽ quá muộn. Muốn phát hiện sớm, ngăn chặn từ đầu thì phải có lực lượng ngay tại cơ sở.
Vì vậy, tôi kỳ vọng việc thống nhất một đầu mối quản lý sẽ không chỉ dừng ở cấp Trung ương mà còn kéo theo việc kiện toàn hệ thống từ tỉnh đến cơ sở. Khi đó, thông tin được tập trung, phản ứng nhanh hơn, trách nhiệm cũng rõ ràng hơn thay vì mất thời gian xác định vụ việc thuộc ngành nào.
- Sau gần 10 năm vận hành mô hình một đầu mối quản lý an toàn thực phẩm tại TP HCM, bà rút ra điều gì?
- Không phải cứ thành lập Sở An toàn thực phẩm là những vi phạm hay tình trạng sản xuất, kinh doanh nhỏ lẻ tự biến mất. Điều đó không có. Mô hình một đầu mối chỉ giúp công tác quản lý hiệu quả hơn, chứ không thể xóa ngay những tồn tại của thực tế.
Điều lớn nhất mà mô hình này mang lại là sức mạnh của sự thống nhất. Trước đây mỗi ngành chủ yếu phụ trách phần việc của mình. Khi tập hợp lại, mọi người cùng xây dựng kế hoạch, chia sẻ chuyên môn và hỗ trợ lẫn nhau. Tôi vẫn hay ví đó là bài học của bó đũa. Khi lực lượng chưa đủ mạnh thì càng phải tập hợp lại, thay vì chia nhỏ.
Tuy nhiên, nguồn lực vẫn là bài toán lớn. Địa bàn ngày càng mở rộng trong khi biên chế giảm. Trước đây lực lượng của ba ngành cộng lại gần 500 người, hiện nay sau sắp xếp chỉ còn khoảng 350 người nhưng phải quản lý phạm vi lớn hơn rất nhiều.
Một điều tôi cũng rất trăn trở là có những quy định khiến xã hội tốn nhiều chi phí nhưng hiệu quả quản lý chưa cao. Chẳng hạn, doanh nghiệp làm hồ sơ công bố hoặc tự công bố sản phẩm đều phải nộp phiếu kiểm nghiệm. Nhưng doanh nghiệp tự mang mẫu đi kiểm nghiệm thì đương nhiên sẽ chọn mẫu tốt nhất.
TP HCM hiện có hơn 300.000 sản phẩm tự công bố. Nếu nhân lên số lượng phiếu kiểm nghiệm thì chi phí xã hội bỏ ra là rất lớn, trong khi đó câu hỏi đặt ra là mẫu mang đi kiểm nghiệm có đúng sản phẩm đang lưu hành trên thị trường hay không?
Theo tôi, Nhà nước nên giảm những thủ tục mang tính hình thức như vậy, thay vào đó tăng cường lấy mẫu độc lập trong hậu kiểm. Cách quản lý này sẽ thực chất và hiệu quả hơn.
Giám đốc Sở An toàn thực phẩm TP HCM Phạm Khánh Phong Lan nói về thực tế "một ly sữa ba Bộ quản lý". Video: Tuấn Việt
- Bà kỳ vọng điều gì nhất ở lần sửa Luật An toàn thực phẩm này?
- Điều tôi mong nhất là luật đi vào thực chất. Tiền kiểm nên giảm bớt thủ tục, còn hậu kiểm phải mạnh hơn để bảo đảm kỷ cương. Muốn vậy phải tăng quyền, tăng nguồn lực cho lực lượng thanh tra, kiểm tra. Nếu những bất cập cốt lõi không được giải quyết thì sửa luật xong cũng rất khó tạo chuyển biến.
Tôi cũng kỳ vọng việc thống nhất đầu mối sẽ giúp doanh nghiệp chỉ làm việc với một cơ quan, giảm rất nhiều thủ tục hành chính, còn cơ quan quản lý phản ứng nhanh hơn khi xảy ra sự cố.
Nhưng cuối cùng, an toàn thực phẩm không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý. Người sản xuất phải có đạo đức, doanh nghiệp phải tự chịu trách nhiệm về chất lượng sản phẩm, còn người dân cũng cần lựa chọn thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng, bảo quản và sử dụng đúng cách. Đó mới là cách để giảm nguy cơ ngộ độc và xây dựng một môi trường thực phẩm an toàn bền vững.
Lê Phương
