Khi NATO đối mặt nhiều thách thức, mối quan hệ với Tổng thống Trump đang góp phần đưa Thổ Nhĩ Kỳ trở thành mắt xích quan trọng của liên minh.
Tổng thống Mỹ Donald Trump chưa từng che giấu sự yêu mến dành cho người đồng cấp Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan. Trong cuộc họp gần đây tại Phòng Bầu dục với Tổng thư ký NATO Mark Rutte, ông còn nói đã không định tham dự hội nghị thượng đỉnh thường niên của liên minh tuần này nếu sự kiện không diễn ra tại Thổ Nhĩ Kỳ.
"Erdogan là người đàn ông mạnh mẽ. Bất cứ điều gì tôi yêu cầu, ông ấy đều thực hiện", ông Trump nói.
Khi chuyên cơ Không lực Một hạ cánh xuống thủ đô Ankara của Thổ Nhĩ Kỳ ngày 7/7, ông Trump đã hết lời ca ngợi Tổng thống Erdogan, nhấn mạnh sự "ăn ý" giữa hai người, trong khi bày tỏ "rất thất vọng về NATO". Mối quan hệ này có thể định hình bầu không khí cho hội nghị thượng đỉnh NATO, nơi các lãnh đạo liên minh sẽ thảo luận những thách thức lớn nhất của liên minh trong phiên họp chính hôm nay.
Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Tayyip Erdogan và phu nhân, bà Emine Erdogan, chụp ảnh cùng Tổng thống Mỹ Donald Trump trước Dinh Tổng thống khi bắt đầu hội nghị thượng đỉnh NATO ngày 8/7. Ảnh: Phủ Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ
Thổ Nhĩ Kỳ, quốc gia sở hữu lực lượng vũ trang lớn thứ hai trong NATO sau Mỹ, trong nhiều năm qua đã khiến Washington và không ít thành viên châu Âu trong liên minh đau đầu vì duy trì mối quan hệ với cả Nga lẫn Iran.
Trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, Mỹ từng loại Ankara khỏi chương trình tiêm kích F-35 để đáp trả việc Thổ Nhĩ Kỳ mua hệ thống phòng không S-400 của Nga. Thương vụ với Nga khi đó đã gây rạn nứt trong NATO và khiến quan hệ quốc phòng Washington - Ankara căng thẳng suốt nhiều năm.
Tuy nhiên, Thổ Nhĩ Kỳ gần đây đã nổi lên như đối tác quan trọng của phương Tây trong việc hỗ trợ Ukraine chống lại chiến dịch của Nga, bất chấp mối quan hệ kinh tế chặt chẽ giữa Ankara với Moskva.
Thổ Nhĩ Kỳ đã cung cấp máy bay không người lái cho Ukraine, cũng như đứng ra tổ chức các cuộc đàm phán hòa bình giữa Moskva và Kiev, đồng thời đón tiếp Tổng thống Volodymyr Zelensky, người nhiều lần ca ngợi vai trò trung gian của ông Erdogan.
Tổng thống Trump cũng ngày càng coi ông Erdogan là một nhà trung gian ngoại giao có tầm ảnh hưởng ở Trung Đông.
Ông Erdogan cùng các quan chức Thổ Nhĩ Kỳ khác, gồm Ngoại trưởng Hakan Fidan và Giám đốc tình báo Ibrahim Kalin, đã tham gia vào việc thúc đẩy thỏa thuận ngừng bắn giữa Israel và Hamas vào năm ngoái. Họ cũng đã góp phần hòa giải xung đột Iran nhờ tận dụng mối quan hệ tốt đẹp của Thổ Nhĩ Kỳ với cả Mỹ lẫn Iran.
Phái đoàn Nga (trái) và Ukraine tại Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ, ngày 2/6/2025. Ảnh: Bộ Quốc phòng Ukraine
"Tổng thống Trump có mối quan hệ tuyệt vời với Tổng thống Erdogan, người vốn là đối tác đáng tin cậy trong khu vực", phát ngôn viên Nhà Trắng Anna Kelly cho hay.
Chính quyền Tổng thống Trump đã tìm cách hỗ trợ ông Erdogan bằng việc thúc đẩy các thương vụ bán vũ khí mà các nghị sĩ chủ chốt của Mỹ thường phản đối. Hồi tháng 6, Phó tổng thống JD Vance cho hay Washington đang xem xét nối lại thương vụ bán tiêm kích F-35 cho Thổ Nhĩ Kỳ. Ông Trump sau đó xác nhận thông tin này.
"Thổ Nhĩ Kỳ đang tìm cách dựa vào mối quan hệ với chính quyền ông Trump để vượt qua những trở ngại lâu dài đối với năng lực quốc phòng của chính họ", nhà bình luận Lizzie Porter của The National nhận xét.
Xuất khẩu quốc phòng và hàng không vũ trụ của Thổ Nhĩ Kỳ đã tăng từ 200 triệu USD năm 2002 lên 10,6 tỷ USD vào năm ngoái, theo The National.
Tiêm kích F-35 Mỹ tại triển lãm Paris Air Show ở Pháp năm 2023. Ảnh: Reuters
NATO nhận thức rõ tiềm năng sản xuất vũ khí của Thổ Nhĩ Kỳ để hỗ trợ châu Âu tăng cường năng lực phòng thủ. Ông Rutte ngày 6/7 cho hay Thổ Nhĩ Kỳ "có khoảng 3.000 công ty sản xuất các sản phẩm quốc phòng mà những người lính của chúng ta cần để tự vệ".
Khi phát biểu với các quan chức thành viên NATO tuần trước, ông Erdogan cũng khẳng định Thổ Nhĩ Kỳ có "quân đội mạnh, năng lực quân sự hiện đại cùng ngành công nghiệp quốc phòng tiên tiến", đặt nước này ở vị trí hàng đầu trong số các đồng minh đóng góp cho an ninh NATO.
Bình luận viên Jared Malsin của WSJ cho rằng hội nghị thượng đỉnh NATO tại Ankara tuần này nhiều khả năng sẽ làm nổi bật vai trò của Thổ Nhĩ Kỳ như đối tác tương đối ổn định và đáng tin cậy của phương Tây trong việc ứng phó với các thách thức từ Nga và Iran, cũng như trước những động thái khó lường từ chính Tổng thống Trump, người luôn bày tỏ hoài nghi về NATO.
Tổng thống Trump đã nhiều lần đe dọa giảm bớt vai trò của Mỹ trong NATO hoặc rút khỏi liên minh. Ông cũng cáo buộc các đồng minh NATO là "không trung thành" vì không ủng hộ cuộc chiến của Mỹ - Israel chống lại Iran, thậm chí đe dọa rút lực lượng Mỹ khỏi Đức và các nơi khác ở châu Âu.
Những chỉ trích của ông Trump đã khiến một số quan chức NATO lo ngại rằng Washington có thể sẽ không tuân thủ điều khoản phòng thủ chung của liên minh nếu một thành viên ở châu Âu bị tấn công.
Bình luận viên Lizzie Porter nhận định Thổ Nhĩ Kỳ đang đặt mục tiêu tận dụng vai trò nước chủ nhà của hội nghị thượng đỉnh NATO để chứng minh họ là đối tác không thể thiếu đối với liên minh.
"Ông Erdogan có thể giúp xoa dịu những cơn thịnh nộ của ông Trump. Ông ấy cũng sẽ góp phần ngăn lập trường của Tổng thống Mỹ trở nên quá quyết liệt hoặc gây tổn hại nghiêm trọng cho các đồng minh", Sinan Ulgen, cựu nhà ngoại giao Thổ Nhĩ Kỳ và hiện là giám đốc viện nghiên cứu Edam tại Istanbul, nhận định.
Tổng thống Mỹ Donald Trump (trái) và Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan tại trụ sở NATO ở Brussels, tháng 7/2018. Ảnh: AP
Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan trong cuộc phỏng vấn tuần trước cho biết mối quan hệ của ông Erdogan với Tổng thống Mỹ có thể giúp xoa dịu căng thẳng trong nội bộ NATO.
"Đối với ông Trump, đó chỉ là vấn đề về niềm tin và tình bạn", ông Fidan nói, thêm rằng Thổ Nhĩ Kỳ dự định "sử dụng tình bạn này vì lợi ích chung của đại gia đình NATO".
Mehmet Fatih Ceylan, cựu đại sứ Thổ Nhĩ Kỳ tại NATO, cũng tin rằng Ankara sẽ cố gắng hết sức để hàn gắn rạn nứt xuyên Đại Tây Dương tại hội nghị thượng đỉnh tuần này.
"Nếu hội nghị lần này thực sự tạo thêm động lực để tăng cường năng lực cho một NATO cân bằng hơn, đó chắc chắn sẽ là một thành công lớn của Ankara", Ceylan nói.
Thanh Tâm (Theo WSJ, NY Times, The National)
