Bị các cố vấn can ngăn và đồng minh vùng Vịnh đồng loạt thuyết phục, Tổng thống Trump đã hủy kế hoạch thu phí qua eo biển Hormuz chỉ sau 24 giờ.
Tổng thống Donald Trump ngày 13/7 tuyên bố Mỹ sẽ là bên bảo vệ cho các tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz, nhưng sẽ thu phí tương đương 20% giá trị hàng hóa của tàu.
"Từ giờ trở đi, Mỹ sẽ trở thành người bảo vệ eo biển Hormuz", ông viết trên mạng xã hội Truth Social.
Ông Trump đưa ra kế hoạch bất chấp những cảnh báo suốt nhiều tháng qua từ các cố vấn Nhà Trắng rằng ý tưởng này có thể làm tổn hại đến những mục tiêu chiến lược mà Mỹ theo đuổi, đồng thời vô tình hợp thức hóa kế hoạch thu phí tại eo biển của Tehran, vốn bị Washington lâu nay chỉ trích là bất hợp pháp.
Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Phòng Bầu dục, Nhà Trắng, ngày 14/7. Ảnh: AFP
Dù vậy, khi chứng kiến cuộc xung đột ngày càng leo thang, ông Trump vẫn quyết định thúc đẩy kế hoạch. "Tiến trình này sẽ bắt đầu ngay lập tức", Tổng thống Mỹ cho hay mà không nêu rõ các bước cụ thể.
Chỉ thị bất ngờ này khiến cả nội bộ chính quyền Mỹ lẫn các nước Trung Đông phải tìm cách giải mã thông điệp của Tổng thống Trump, cũng như chạy đua với thời gian để thuyết phục ông rút lại một đề xuất dường như được đưa ra một cách ngẫu hứng trên mạng xã hội Truth Social.
Dù đã hủy bỏ kế hoạch vào ngày 14/7, sự việc vẫn cho thấy phong cách đối ngoại tùy hứng của Tổng thống Mỹ, ngay cả giữa một cuộc chiến dai dẳng mà chính ông cũng chưa biết phải kết thúc thế nào, theo CNN.
Quyết định bất ngờ
Ngay sau khi ông Trump đưa ra thông báo vào sáng 13/7, các trợ lý tại Nhà Trắng phải tất bật xây dựng phương án hậu cần cho một hệ thống thu phí chưa từng có tiền lệ, với những câu hỏi như ai sẽ trả tiền và thu như thế nào.
Nhiều quan chức và nhà phân tích bên ngoài lúc đầu nghĩ các hãng vận tải biển sẽ chịu phí, nhưng mọi chuyện càng thêm rối rắm khi ông Trump tuyên bố vào cuối ngày rằng các đồng minh của Mỹ ở vùng Vịnh mới là bên phải trả tiền.
Trong khi đó, lãnh đạo các nước đồng minh vùng Vịnh cũng khẩn trương liên lạc qua điện thoại để tìm cách can ngăn ông Trump.
Đến sáng 14/7, hàng loạt lời kêu gọi khẩn thiết từ các quốc gia, như Arab Saudi, Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Bahrain và Qatar, đã phát huy tác dụng. Ông Trump thông báo rút lại kế hoạch thu phí ở Hormuz, chỉ 24 giờ sau khi đưa ra đề xuất.
Tổng thống Trump cho biết để thuyết phục ông rút lại kế hoạch, các quốc gia vùng Vịnh đã cam kết sẽ rót thêm những khoản đầu tư mới vào Mỹ. Các nước này trước đó đã cam kết đầu tư hàng nghìn tỷ USD vào Mỹ, song chưa rõ họ sẽ thực sự giải ngân bao nhiêu trong những năm tới.
"Tôi đưa ra ý tưởng đó vào hôm qua và thấy nó rất hay", ông Trump nói ngày 14/7, đề cập đến kế hoạch thu phí qua eo biển Hormuz. "Nhiều người, nhiều quốc gia khác nhau, từ các vị vua cho đến các tiểu vương, cùng tất cả những người mà chúng ta đều biết và quý mến, đã gọi điện cho tôi. Thực lòng, họ đều là những đối tác rất đáng tin cậy. Họ bảo rằng họ muốn thực hiện việc này theo cách khác".
Một quan chức Nhà Trắng cũng ủng hộ phát biểu của ông Trump khi cho rằng trước việc Iran "vi phạm thỏa thuận giữ thông suốt eo biển", Tổng thống "luôn tính đến mọi phương án và ông đã sáng suốt quyết định rằng nước Mỹ cần được bù đắp cho công sức nhiều năm bảo vệ tàu thuyền qua lại Hormuz".
"Cuối cùng, các đồng minh vùng Vịnh của chúng ta đã đề xuất đầu tư vào Mỹ, phương án mà Tổng thống thấy ưng ý hơn", người này nói.
Kể từ khi hủy bỏ lệnh ngừng bắn với Iran hồi tuần trước, Tổng thống Trump khẳng định Mỹ về cơ bản đã thắng và chỉ cần thêm một chiến dịch ném bom dồn dập trong thời gian ngắn nữa là đủ để khuất phục Iran. Trong khi đó, ông vẫn quả quyết rằng eo biển Hormuz vẫn được tự do và thông suốt cho tàu thuyền qua lại.
Tàu hàng neo đậu ở eo biển Hormuz ngoài khơi Bandar Abbas, Iran, ngày 30/6. Ảnh: AP
Song những tuyên bố đó hoàn toàn trái ngược với những gì đang diễn ra thực tế, khi Iran vẫn đủ sức đe dọa bất kỳ tàu thuyền nào có ý định đi qua eo biển. Hậu quả là lượng tàu bè qua lại tuyến đường thủy huyết mạch này đã sụt giảm nghiêm trọng, đẩy giá dầu tăng phi mã lên mức chưa từng thấy kể từ trước khi Mỹ và Iran ký thỏa thuận hòa bình tháng trước.
Trước đây, vào những thời điểm căng thẳng của cuộc xung đột, ông Trump cũng từng đe dọa thu phí qua lại tại eo biển Hormuz. Ông luôn tỏ ra bực bội khi cho rằng Mỹ phải đơn phương bảo vệ một tuyến hàng hải cực kỳ quan trọng, dù nước này không phụ thuộc vào nguồn dầu mỏ từ nơi đây.
Hồi tháng 4, ông từng gợi ý Mỹ nên thu phí vì "chúng ta là bên giành thắng lợi" trong cuộc chiến, nhưng sau đó lại đưa ra ý tưởng lập "liên doanh" với Iran để kiểm soát eo biển. Gần đây hơn, ông đe dọa sẽ áp phí qua lại nếu Iran không chịu ký một thỏa thuận hòa bình lâu dài và coi đây là khoản "bù đắp" cho các chi phí chiến tranh.
Thế nhưng, những ý tưởng đó liên tục bị những cố vấn của ông Trump phản đối, theo các nguồn thạo tin. Họ nhấn mạnh rằng các lệnh hạn chế mới sẽ chỉ càng đẩy giá xăng dầu lên cao, làm tăng thêm áp lực chính trị lên đảng Cộng hòa trước thềm cuộc bầu cử giữa kỳ vào tháng 11, nơi chi phí sinh hoạt là vấn đề được cử tri Mỹ quan tâm nhất.
Mặt khác, các cố vấn cũng cảnh báo rằng điều đáng lo ngại hơn nằm ở việc kế hoạch này sẽ đi ngược lại nguyên tắc mà chính quyền Trump từng đưa ra là phản đối hành vi Iran thu phí với tuyến đường thủy qua Hormuz.
"Không quốc gia nào được phép thu thuế hay lệ phí trên tuyến đường thủy quốc tế. Đó là luật pháp quốc tế hiện hành", Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio phát biểu hồi cuối tháng 6, nhắc tới eo biển Hormuz. "Đó là quy định chung tại các tuyến đường thủy trên khắp thế giới và chúng tôi kỳ vọng điều đó cũng sẽ được duy trì tại đây".
Đúng như những lo ngại từ các cố vấn Nhà Trắng, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã nhanh chóng chớp thời cơ, xoáy vào phát biểu của ông Trump khi tuyên bố rằng "Tổng thống Mỹ hoàn toàn đúng. Bất kỳ bên nào bảo đảm an toàn cho tàu thuyền thương mại qua lại eo biển Hormuz đều xứng đáng được trả công cho dịch vụ này".
"Tất nhiên 20% là quá nhiều. Chúng tôi sẽ cư xử công bằng hơn", ông nói.
Tiến thoái lưỡng nan
Theo bình luận viên Anthony Zurcher và Kayla Epstein từ BBC, việc Tổng thống Trump rút lại kế hoạch áp phí qua Hormuz chỉ sau 24 giờ là minh chứng mới nhất cho thấy ông dường như không có hướng đi rõ ràng trong cuộc khủng hoảng với Iran.
Giờ đây, cả ông Trump lẫn phía Iran đều rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan quen thuộc. Phía Iran tiếp tục hứng chịu các cuộc tấn công quân sự từ Mỹ trên khắp lãnh thổ. Với lệnh phong tỏa cảng biển Mỹ vừa tái áp đặt, nguồn thu từ dầu mỏ, huyết mạch kinh tế của chính quyền Iran, lại một lần nữa bị cắt đứt.
Trong khi đó, ông Trump một lần nữa phải đối mặt với việc lựa chọn giữa leo thang căng thẳng, điều sẽ đi kèm với những tổn thất về kinh tế và chính trị trong nước, hoặc chấp nhận một giải pháp hòa hoãn nào đó với giới lãnh đạo đang nắm quyền ở Iran.
"Chúng ta đã quay trở lại điểm xuất phát, nơi câu hỏi đặt ra là ai sẽ kiên trì hơn? Iran, những người sẽ không thể xuất khẩu dầu mỏ, hay Mỹ và các quốc gia khác đang sử dụng dầu từ vùng Vịnh", Elliot Abrams, chuyên gia nghiên cứu cấp cao về Trung Đông thuộc Hội đồng Quan hệ Đối ngoại, trụ sở tại New York, nhận định.
Các hải trình đi qua eo biển Hormuz. Đồ họa: Guardian
Lệnh phong tỏa cảng biển mà ông Trump áp đặt từng góp phần gây sức ép buộc Iran phải ngồi vào bàn đàm phán, đồng thời tạo tiền đề cho bản ghi nhớ hồi tháng 6. Nhưng giờ đây, theo Rosemary Kelanid, giám đốc chương trình Trung Đông thuộc Tổ chức Định hướng Quốc phòng, trụ sở ở Washington, vị thế thương lượng của Tổng thống Mỹ trước Iran có thể đã bị suy giảm.
"Ông ấy đã thử những cách có thể dễ dàng thực hiện và có tính răn đe", bà nói. "Ông ấy có thể tấn công các mục tiêu quân sự hay các quan chức chính quyền Iran. Ông ấy từng làm thế trước đây và điều đó vẫn không khiến Iran đầu hàng".
Vũ Hoàng (Theo BBC, CNN, AFP, Reuters)
