Dấu ấn thời gian trên những ngõ đá
Đi giữa làng cổ Lộc Yên, xã Tiên Cảnh, H.Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam cũ (nay là xã Thạnh Bình, TP.Đà Nẵng), du khách dễ dàng bắt gặp những ngõ đá quanh co len lỏi qua các khu vườn lâu năm. Những viên đá núi đủ kích cỡ được xếp chồng khéo léo thành bờ tường, cổng ngõ và lối đi mà không hề sử dụng xi măng hay bất kỳ chất kết dính hiện đại nào. Qua hàng trăm năm, lớp rêu xanh phủ kín mặt đá khiến khung cảnh nơi đây mang vẻ đẹp huyền ảo như bước ra từ một bức tranh thủy mặc.
Ngõ đá gắn với ngôi nhà cổ làm hoàn toàn bằng gỗ mít ở làng cổ Lộc Yên
ẢNH: MẠNH CƯỜNG
Nhiều đoạn ngõ chỉ vừa đủ cho hai người tránh nhau. Hai bên là những khu vườn thanh trà, măng cụt, lòn bon, sầu riêng xanh mát quanh năm. Mỗi sáng sớm, khi ánh nắng len qua màn sương mỏng, cả không gian như chìm trong sắc xanh dịu dàng của rêu đá và cây lá.
Theo người dân địa phương, hệ thống ngõ đá ở Lộc Yên được hình thành từ nhiều thế hệ trước. Người xưa tận dụng đá chẻ, đá mồ côi từ núi rồi gùi từng viên về xếp thủ công. Không có bản vẽ hay máy móc hỗ trợ, mọi công đoạn đều dựa vào kinh nghiệm và sự am hiểu địa hình.
Ông Nguyễn Đình Sửu (78 tuổi), một người gắn bó cả đời với làng cổ, cho biết bí mật lớn nhất của những ngõ đá nằm ở tri thức dân gian được truyền lại qua nhiều thế hệ. "Người xưa hiểu đất, hiểu nước nên đặt viên nào cũng chắc chắn. Không dùng vữa nhưng đá vẫn bền hàng trăm năm", ông Sửu nói.
Vùng đất này vốn có địa hình đồi dốc, mùa mưa thường xuyên hứng chịu những trận nước lớn từ trên cao đổ xuống. Chính các khe hở tự nhiên giữa những viên đá lại trở thành hệ thống thoát nước hiệu quả. Nước len qua kẽ đá thay vì dồn lực trực tiếp vào bờ tường, nhờ đó giảm xói mòn và bảo vệ đất canh tác phía sau. Không chỉ vậy, những bức tường đá "không vữa" còn có khả năng tự điều chỉnh khi địa chất thay đổi hoặc nhiệt độ giãn nở. Nếu một viên đá bị xê dịch, toàn bộ kết cấu sẽ tự cân bằng lại thay vì nứt vỡ như tường xây xi măng hiện đại. "Mỗi con ngõ đều được tính toán phù hợp với hướng nước chảy. Nhờ vậy qua bao trận bão lũ, hệ thống ngõ đá vẫn gần như nguyên vẹn", ông Sửu chia sẻ.
Ngõ đá cổ ở làng Lộc Yên
ẢNH: MẠNH CƯỜNG
Di sản của lối sống bền vững
Không chỉ mang giá trị kiến trúc, những ngõ đá ở làng cổ Lộc Yên còn gắn với nhiều câu chuyện kỳ bí được người dân truyền tai nhau suốt nhiều đời. Nhiều người cao tuổi kể rằng có những đoạn ngõ dù trải qua hàng chục trận lũ lớn vẫn không hề xê dịch, trong khi nhiều công trình xây dựng hiện đại quanh vùng lại nhanh chóng xuống cấp. Điều này khiến không ít người tò mò về kỹ thuật xếp đá của cư dân xưa.
Nhiệt độ tại các ngõ đá cũng luôn thấp hơn khu vực bên ngoài, thật lạ. Giữa mùa hè oi bức, chỉ cần bước vào những lối đi phủ rêu xanh và rợp bóng cây là có thể cảm nhận rõ hơi mát dịu lan tỏa khác thường. Bà Nguyễn Thị Tuyền (80 tuổi), đã sống trọn đời ở Lộc Yên, cho rằng bí mật ấy nằm ở sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên. "Người xưa không phá núi làm đường mà tận dụng địa hình có sẵn. Đá giữ hơi lạnh, cây cối che nắng nên ngõ lúc nào cũng mát. Rêu mọc lên như một lớp áo bảo vệ cho đá. Tất cả hòa vào nhau rất tự nhiên", bà Tuyền nói.
Những ngõ đá rêu phong
ẢNH: MẠNH CƯỜNG
Theo bà Tuyền, hệ thống ngõ đá còn gắn liền với những ngôi nhà cổ bằng gỗ mít có tuổi đời gần 200 năm trong làng. Trước đây, người dân quan niệm ngõ đá không chỉ là đường đi mà còn là "mạch sống" kết nối các gia đình. Vì vậy, mỗi khi sửa sang hay xếp thêm đá, mọi người đều làm rất cẩn trọng để không phá vỡ cấu trúc cũ.
Người dân Lộc Yên từ bao đời nay sống chủ yếu bằng nghề làm vườn. Những khu vườn được quy hoạch theo triền dốc với cây lớn xen cây nhỏ, vừa tạo bóng mát vừa giữ độ ẩm cho đất. Trong tổng thể ấy, hệ thống ngõ đá đóng vai trò như "xương sống" kết nối từng khu vườn, từng mái nhà. "Điều quan trọng nhất không phải biến Lộc Yên thành nơi du lịch đông đúc, mà là giữ được hồn cốt làng quê. Nếu ngõ đá bị thay bằng đường bê tông, nhà cổ thành quán xá thì Lộc Yên sẽ không còn là Lộc Yên nữa", bà Tuyền trầm ngâm.
Một ngõ đá với tuổi đời gần 200 năm
ẢNH: MẠNH CƯỜNG
Ông Trần Ngọc Tài, Bí thư Đảng ủy xã Thạnh Bình, cho biết nhiều nhà nghiên cứu văn hóa đánh giá hệ thống ngõ đá ở làng cổ Lộc Yên không chỉ là di sản kiến trúc mà còn là minh chứng sinh động cho tri thức dân gian của cư dân miền trung du. Những ngõ đá phản ánh cách con người thích nghi với địa hình, khí hậu và xây dựng cộng đồng bền vững từ hàng trăm năm trước.
Bí thư Đảng ủy xã Thạnh Bình cho rằng, bí mật lớn nhất của những ngõ đá có lẽ không nằm ở kỹ thuật xếp đá hay tuổi đời hàng trăm năm, mà nằm ở cách người dân nơi đây gìn giữ ký ức quê hương qua từng lớp rêu phong của thời gian. Qua bao biến động, chúng vẫn âm thầm tồn tại như một lời nhắc nhở về lối sống bền vững, về sự khéo léo và tinh thần gìn giữ cội nguồn của cư dân xứ Quảng. Khi nhiều làng quê truyền thống đang dần biến mất bởi tốc độ đô thị hóa, việc làng cổ Lộc Yên vẫn giữ được gần như nguyên vẹn hệ thống ngõ đá cổ là điều đặc biệt quý giá. Ông gọi đó là công trình kiến trúc dân gian, và hơn thế, là ký ức sống động về một lối sống bền vững, hài hòa với thiên nhiên của người xưa.
