Biển Đông: Tàu Trung Quốc liên tục vờn sát đảo do Việt Nam quản lý

Được đăng 2 phút trước

Thời gian đọc: 14 phút

Sự hiện diện dày đặc bất thường của các đội tàu tuần tra Trung Quốc ở cự ly rất gần các thực thể do Việt Nam quản lý ở Trường Sa cho thấy bầu không khí trên Biển Đông đang nóng lên, theo các nhà quan sát.

Dữ liệu theo dõi tàu do Công ty Starboard Maritime Intelligence cung cấp, được hãng tin Bloomberg công bố hôm 29/5, đã xác định hơn 100 tàu Trung Quốc đi qua các thực thể do Việt Nam kiểm soát ở Trường Sa trong năm qua.

Con số này cao khoảng gấp đôi so với 57 tàu từ tháng 5/2022 đến tháng 4/2023.

Trong số đó, có ít nhất 45 tàu thuộc lực lượng hải cảnh và dân quân biển của Trung Quốc.

Các hoạt động tuần tra của Trung Quốc đặc biệt tập trung quanh ba thực thể: Đảo Sơn Ca, Đảo Nam Yết và Đá Núi Thị.

Đội tàu này xuất hiện không lâu sau khi Việt Nam đẩy mạnh các hoạt động xây dựng và cải tạo trên Biển Đông.

"Bắc Kinh lo ngại về quá trình Việt Nam xây dựng và mở rộng các thực thể nhiều hơn những gì họ công khai thừa nhận," ông Greg Poling, Giám đốc Sáng kiến minh bạch hàng hải (AMTI) thuộc Trung tâm Nghiên cứu chiến lược và quốc tế (CSIS), nói với BBC News Tiếng Việt.

Việt Nam 'làm Bắc Kinh lo ngại'

Việt Nam hiện nay đang gần hoàn tất giai đoạn bồi đắp, hay còn gọi là "xây đảo", tại tất cả các thực thể nói trên, và đang chuyển sang giai đoạn xây dựng hạ tầng quân sự và lưỡng dụng, theo ông Poling.

Giới chức Việt Nam hầu như không công khai nhiều thông tin về quá trình này, nhưng dữ liệu từ ảnh chụp vệ tinh của AMTI công bố ngày 8/5/2026 cho thấy Hà Nội đã bổ sung thêm 216,1 hécta bồi đắp mới ở Trường Sa, và đang xây dựng hạ tầng quân sự, hậu cần quy mô lớn hơn.

Như vậy, tổng diện tích đất nhân tạo do Việt Nam bồi đắp tại quần đảo này hiện khoảng 1.121ha.

Các công trình mới giúp nâng tổng số cảng mà Việt Nam có tại quần đảo Trường Sa lên 15, trong đó có 11 cảng được xây từ năm 2021.

Bất chấp quy mô và tốc độ xây đảo của Việt Nam ở Trường Sa vẫn ở một khoảng cách khá xa so với Trung Quốc – với khoảng 2.209ha bồi đắp cùng cơ sở hạ tầng quân sự quy mô lớn, hiện đại – Bắc Kinh được cho là đang lo ngại vì nhiều lý do.

"Trong thời gian tới, chúng ta sẽ chứng kiến các lực lượng hải quân, không quân và thực thi pháp luật của Việt Nam sử dụng các căn cứ này.

"Điều này, không có gì ngạc nhiên, sẽ khiến Bắc Kinh khó có thể phớt lờ so với giai đoạn đầu của quá trình xây đảo," ông Poling nói với BBC News Tiếng Việt.

Theo ông Poling, các căn cứ được xây dựng trên các thực thể mới được bồi đắp, mở rộng sẽ giúp Việt Nam tuần tra hiệu quả hơn tại các vùng biển, ngư trường và các mỏ dầu khí mà Việt Nam tuyên bố chủ quyền hoặc quyền tài phán, "bao gồm cả những khu vực rõ ràng nằm trong vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam nhưng đang bị Trung Quốc đòi hỏi chủ quyền một cách phi pháp."

"Đây là điều có lợi cho Hà Nội. Tuy nhiên, nó cũng sẽ đồng nghĩa với việc các tàu Trung Quốc và Việt Nam sẽ tiếp xúc với nhau thường xuyên hơn, làm gia tăng nguy cơ xảy ra các vụ leo thang ngoài ý muốn," ông Poling nhận định.

Đáng chú ý là, Trung Quốc không theo dõi các hoạt động bồi đắp, mở rộng của Việt Nam một cách thụ động, mà cũng có các hành động tương xứng, theo Giáo sư Carl Thayer, Đại học New South Wales, Úc.

Trung Quốc gần đây đã triển khai bồi đắp, xây dựng và quân sự hóa ở Đá Hải Sâm thuộc quần đảo Hoàng Sa.

Giáo sư Thayer cũng nói rằng Trung Quốc đã nâng cấp hạ tầng quân sự ở quần đảo Trường Sa để đối phó với các hệ thống radar và tên lửa mà Việt Nam triển khai.

Chẳng hạn, Việt Nam đã triển khai các hệ thống radar cơ động ELM-2288/2227, radar giám sát trên không VRS-2DM, hệ thống dẫn đường hàng không Doppler VHF Omnidirectional Range (DVOR), các thiết bị gây nhiễu tác chiến điện tử định hướng và tên lửa hành trình chống hạm VCM-B tại sân bay và các đường băng trên những thực thể mà nước này kiểm soát.

Trung Quốc lập tức đáp trả bằng cách lắp đặt các hệ thống cảm biến, radar và cơ sở hỗ trợ hàng không tương tự trên các đảo nhân tạo của mình nhằm bảo đảm ưu thế về điện tử và tín hiệu, Giáo sư Carl Thayer cho hay.

Nguy cơ leo thang xung đột vũ trang?

Theo ông Thayer, việc tàu Trung Quốc thường xuyên hoạt động trong phạm vi 10 hải lý quanh các thực thể do Việt Nam kiểm soát ở Trường Sa không chỉ nhằm thu thập thông tin hay khẳng định sự hiện diện trên thực địa.

Động thái này còn phản ánh lập trường pháp lý của Bắc Kinh rằng các thực thể đó không được hưởng quy định vùng lãnh hải 12 hải lý như Việt Nam tuyên bố.

Theo Điều 121 Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), một thực thể chỉ được hưởng lãnh hải 12 hải lý nếu đó là một đảo hoặc ít nhất là một thực thể nổi trên mặt nước khi thủy triều lên cao.

Ngược lại, các bãi cạn lúc nổi lúc chìm hoặc các thực thể chìm dưới mặt nước khi thủy triều lên không được hưởng lãnh hải riêng.

Đảo nhân tạo được bồi đắp trên các thực thể vốn chìm khi thủy triều lên cũng không được hưởng lãnh hải riêng.

UNCLOS 1982 cũng quy định lãnh hải của một quốc gia ven biển có phạm vi tối đa 12 hải lý (khoảng 22,2km) tính từ đường cơ sở.

Trong phạm vi này, quốc gia ven biển thực thi chủ quyền đối với vùng nước, vùng trời phía trên cũng như đáy biển và lòng đất dưới đáy biển, tương tự như trên lãnh thổ đất liền.

Tuy nhiên, cũng theo UNCLOS, tàu thuyền nước ngoài vẫn được phép thực hiện việc đi lại vô hại trong vùng lãnh hải nước khác (đi lại vô hại: đi qua mà không có hành vi nào gây phương hại tới nước có chủ quyền, như khai thác tài nguyên, thu thập thông tin, phóng và thu phương tiện quân sự...).

Theo Giáo sư Thayer, các chuyến tuần tra của Trung Quốc được thiết kế để thu thập thông tin về những hoạt động của Việt Nam tại các thực thể này. Do đó, việc đi lại của tàu Trung Quốc không thỏa mãn quy định "đi lại vô hại" theo UNCLOS.

"Bằng cách di chuyển trong phạm vi 10 hải lý [và có hoạt động thu thập thông tin], Trung Quốc muốn chứng minh rằng không có thực thể nào do Việt Nam chiếm đóng là đảo, theo định nghĩa UNCLOS, và do đó không được hưởng lãnh hải 12 hải lý," vị giáo sư từ Úc nói với BBC News Tiếng Việt.

Trong các năm gần đây, các vụ đối đầu thường xuyên, đôi khi đầy bạo lực, giữa tàu Trung Quốc và tàu một số nước trong khu vực ngày càng gia tăng, đặc biệt với Philippines.

Dữ liệu theo dõi tàu thuyền cho thấy những vụ va chạm tương tự giữa Trung Quốc và Việt Nam cũng có khả năng trên đà gia tăng, theo các nhà quan sát.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Ngô Hữu Phước, Phó trưởng Khoa Luật kinh tế Trường đại học Kinh tế-Luật TP Hồ Chí Minh, nói với BBC rằng động thái của phía Trung Quốc phản ánh "chiến thuật vùng xám" và "cắt lát salami" một cách đầy tính toán trước sự thay đổi nguyên trạng ở vùng biển này.

Ông nói: "Giai đoạn từ năm 2022 đến nay đánh dấu bước ngoặt lớn khi Việt Nam đẩy mạnh hoạt động bồi đắp, mở rộng diện tích các thực thể tại Trường Sa để nâng cao năng lực tự vệ và dân sự. Cần lưu ý, hoạt động của Việt Nam hoàn toàn phù hợp pháp luật quốc tế, đặc biệt là UNCLOS 1982."

Ông Phước cũng nói rằng việc tàu Trung Quốc áp sát trong phạm vi 10 hải lý (vùng tiếp giáp hoặc cận kề lãnh hải của các thực thể) là thông điệp răn đe trực tiếp nhằm thể hiện sự không hài lòng và khẳng định yêu sách chủ quyền phi lý của họ.

"Bằng cách duy trì tần suất xuất hiện dày đặc của tàu Hải cảnh và Dân quân biển, Trung Quốc đang cố ý và mong muốn tạo ra một 'trạng thái bình thường mới' nhằm biến hoạt động tuần tra áp sát 'bất thường' trở thành 'bình thường', hiển nhiên, từ đó làm xói mòn quyền kiểm soát thực tế của Việt Nam," Phó Giáo sư, Tiến sĩ Ngô Hữu Phước nhận định.

Các hoạt động tuần tra của Trung Quốc diễn ra trong bối cảnh Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm vừa thực hiện chuyến thăm cấp nhà nước tới Trung Quốc từ ngày 14–17/4/2026 theo lời mời của Chủ tịch Tập Cận Bình.

Tại đây, hai bên đã cam kết kiểm soát bất đồng trên Biển Đông thông qua các cơ chế đối thoại hiện có.

Tại Đối thoại quốc phòng Shangri-la mới đây ở Singapore, trong bài phát biểu, ông Tô Lâm một lần nữa nêu lập trường của Việt Nam là "ủng hộ giải quyết mọi tranh chấp và bất đồng bằng biện pháp hòa bình, trên cơ sở luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước của Liên Hiệp Quốc về Luật Biển năm 1982."

Nhưng các căng thẳng mới trên biển cho thấy thách thức đối với các quyết tâm của Việt Nam, theo các nhà quan sát.

Trung Quốc tuyên bố chủ quyền đối với hơn 80% diện tích Biển Đông dựa trên yêu sách lịch sử "đường chín đoạn".

Một tòa trọng tài quốc tế năm 2016 đã bác bỏ yêu sách nói trên, tuyên bố rằng không có cơ sở pháp lý theo UNCLOS, nhưng phán quyết này bị chính quyền Tập Cận Bình bác bỏ.

Bắc Kinh từ lâu đã dựa vào các đội tàu cá quy mô lớn và các tàu dân sự khác để áp đảo tại các vùng biển tranh chấp.

Trung Quốc cũng tăng cường sức mạnh trên các thực thể mà họ kiểm soát bằng thiết bị và hạ tầng quân sự, bao gồm hệ thống tên lửa đất đối không, các mạng lưới radar và cảm biến quy mô lớn, các cảng dành cho tàu khu trục và đường băng có khả năng tiếp nhận nhiều loại máy bay quân sự.

Dù vậy, nguy cơ nổ ra một cuộc xung đột vũ trang giữa Việt Nam và Trung Quốc trên biển ở thời điểm này, theo một số nhà quan sát, rất thấp.

Một trong các lý do quan trọng hàng đầu là hai nước có "ràng buộc kinh tế và ngoại giao sâu sắc" với mối quan hệ Cộng đồng chia sẻ tương lai.

Quan hệ chính trị giữa hai đảng và hai nhà nước đang rất "nồng ấm" và "hữu hảo" sau các cuộc thăm cấp nhà nước giữa hai nhà lãnh đạo thời gian gần đây.

Kim ngạch thương mại hai chiều "cực kỳ lớn" và sự ổn định của chuỗi cung ứng khu vực là lợi ích cốt lõi của cả hai bên.

"Một cuộc xung đột quân sự sẽ phá vỡ cấu trúc này, gây thiệt hại nghiêm trọng cho cả hai nền kinh tế," theo ông Phước.

Bên cạnh đó, Phó Giáo sư Phước nhận định rằng bản chất của chiến thuật vùng xám của Trung Quốc chỉ là mang tính cảnh báo, răn đe dưới ngưỡng xung đột.

Các nhà quan sát cho rằng Trung Quốc cũng không muốn khiêu khích Việt Nam hay khuyến khích sự can thiệp từ cộng đồng quốc tế, đặc biệt là từ Mỹ.

Theo Giáo sư Carl Thayer từ Úc, "nguy cơ xung đột là thấp chừng nào hiện trạng được duy trì."

Ông Carl Thayer chỉ ra rằng Trung Quốc trên thực tế đã tương đối kiềm chế đối với việc Việt Nam bổi đắp và xây dựng cơ sở hạ tầng tại một số thực thể ở vùng biển tranh chấp. Sự kiềm chế này, theo ông Thayer, có thể dựa trên hai yếu tố.

Thứ nhất, Việt Nam từ lâu đã kiểm soát hơn hai mươi thực thể ở quần đảo Trường Sa và Trung Quốc đã ngầm công nhận hiện trạng này.

Chẳng hạn, Trung Quốc giám sát chặt các hoạt động thăm dò dầu khí của Việt Nam xung quanh Bãi Tư Chính nhưng đã không tiếp tục các hành động khiêu khích tại đây như từng thực hiện vào năm 2014 và 2018.

Thay vào đó, Trung Quốc tăng cường theo dõi các hành động của Việt Nam – mà việc triển khai hơn một trăm tàu ​​thuyền đến quần đảo Trường Sa trong tháng 5/2026 là một trong các hoạt động như vậy.

Thứ hai, quan hệ giữa Trung Quốc và Việt Nam đã được thiết lập vững chắc và đang phát triển mạnh mẽ như đã chỉ ra ở trên.

"Phá vỡ liên minh Mỹ-Philippines mới là mục tiêu chính của Trung Quốc," ông Thayer nhận định.

Việt Nam cần hành động một cách 'chiến lược'

Trong ba thực thể mà đội tàu tuần tra của Trung Quốc áp sát trong tháng 5/2026, Việt Nam đã kiểm soát và mở rộng đáng kể ở đảo Sơn Ca trong vài năm gần đây.

Từ một bãi cát nhỏ, Sơn Ca đã được biến thành tiền đồn quân sự – hậu cần cấp trung, có sân đỗ trực thăng, nhà ở của quân nhân, công sự phòng thủ, cầu cảng nhỏ và một số hạ tầng cố định khác, củng cố khả năng tiếp tế và trú đóng lâu dài.

Sơn Ca nằm gần các thực thể quan trọng như Sinh Tồn và Nam Yết, được đánh giá là có vai trò chiến lược, hỗ trợ Việt Nam kiểm soát tuyến hàng hải và tăng sự hiện diện trong khu vực tranh chấp.

Trong khi đó, tại đảo Nam Yết, các ảnh vệ tinh công khai giai đoạn 2022–2025 cho thấy Việt Nam đã tiến hành mở rộng đất và nâng cấp hạ tầng ở đây.

Các hạng mục được ghi nhận gồm khu neo đậu, cầu cảng, công trình hậu cần, hạ tầng phục vụ tiếp tế và đồn trú.

Tại Đá Núi Thị, ảnh vệ tinh cho thấy Việt Nam đã nạo vét, mở rộng diện tích đất nổi và xây dựng thêm cơ sở hạ tầng như khu neo đậu và bến cảng.

Trong bối cảnh hiện nay, các nhà quan sát cho rằng Việt Nam không nên thực hiện bất kỳ hành động vội vàng nào, như đột ngột mở rộng việc cải tạo và quân sự hóa các thực thể trên Biển Đông, hoặc đột ngột thu hẹp các hoạt động này.

Đột ngột tăng cường bồi đắp có thể kích động Trung Quốc thực hiện một số hành động trả đũa, trong khi thình lình thu hẹp việc này lại có thể khuyến khích Trung Quốc có các hành vi cơ hội, như chặn tiếp tế.

Giáo sư Carl Thayer cho rằng Việt Nam nên từng bước củng cố sự hiện diện dân sự và quân sự của mình trên các thực thể ở quần đảo Trường Sa và duy trì đối thoại thường xuyên với Trung Quốc theo cơ chế đối thoại "3 cộng 3" (ngoại giao, quốc phòng và an ninh công cộng).

"Một số nhà phân tích suy đoán rằng Việt Nam sẽ đặt các tàu khu trục tên lửa lớp Gepard và máy bay chiến đấu đa năng hiện đại nhất (thế hệ 4+) Sukhoi Su-30MK2 trên đường băng dài 3.200 mét ở Bãi Thuyền Chài, đồng thời triển khai các loại tên lửa chống hạm và tấn công mặt đất ngày càng tinh vi hơn trên các thực thể này quần đảo Trường Sa.

"Nếu quả thật như vậy, Việt Nam sẽ phải quản lý cẩn thận quá trình này thông qua đối thoại liên tục với Trung Quốc, duy trì chính sách quốc phòng "bốn không" và quyền tự chủ chiến lược của mình," ông Carl Thayer nói.

Phó Giáo sư Phước thì cho rằng dưới góc nhìn chiến lược phòng thủ và luật pháp quốc tế, việc Việt Nam tiếp tục các hoạt động củng cố, bồi đắp là cần thiết nhưng cần "khéo léo chiến thuật".

"Trong luật pháp quốc tế, quyền kiểm soát liên tục và hiệu quả trên thực tế đối với các thực thể này là một bằng chứng rất mạnh mẽ để khẳng định và bảo vệ chủ quyền quốc gia đối với lãnh thổ.

"Nếu Việt Nam dừng lại vì áp lực từ hoạt động tuần tra của Trung Quốc thì sẽ được coi là một bước lùi chiến lược và gián tiếp thừa nhận sự răn đe của họ có hiệu quả," ông Phước nói.

Do đó, "vừa hợp tác, vừa đấu tranh" là một chiến lược mà Việt Nam nên áp dụng, theo Phó Giáo sư Phước.

Bên cạnh việc khẳng định rằng các hoạt động bồi đắp nói trên thuần túy mang tính chất tự vệ, phù hợp với UNCLOS 1982, điều quan trọng là Việt Nam cần "kiềm chế trên thực địa".

"Lực lượng kiểm ngư, hải quân và cảnh sát biển Việt Nam cần tiếp tục duy trì sự kiên nhẫn chiến lược, ghi nhận bằng chứng, thực thi pháp luật bằng các biện pháp hòa bình, tránh bị sập bẫy khiêu khích của tàu Trung Quốc để không cho họ có cái cớ leo thang quân sự," Phó Giáo sư Phước nói với BBC từ TP HCM.