Ông Trump tái áp đặt lệnh phong tỏa cảng biển Iran và nối lại chiến dịch không kích, nhưng chiến lược này khó buộc Tehran nhượng bộ, theo các chuyên gia.
Trong bài đăng mạng xã hội ngày 13/7, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố tái áp đặt lệnh phong tỏa đối với cảng biển của Iran, đảo ngược cam kết mà hai bên đã thống nhất khi ký bản ghi nhớ tháng trước.
Biện pháp này vốn được ban hành lần đầu hồi tháng 4 để hạn chế hoạt động xuất khẩu của Tehran và buộc họ phải dỡ lệnh phong tỏa đối với eo biển Hormuz, tuyến hàng hải vận chuyển 20% nguồn cung dầu khí toàn cầu.
Ông Trump tuyên bố Mỹ sẽ được gọi là "người bảo vệ Hormuz", nhưng thêm rằng nước này sẽ thu khoản phí tương đương 20% giá trị hàng hóa của các tàu đi qua eo biển. Ông giải thích đây là khoản chi phí cần thiết để Mỹ thực hiện nhiệm vụ đảm bảo an ninh và an toàn qua huyết mạch hàng hải này.
Trong khi đó, Mỹ cùng ngày tiến hành đêm không kích thứ ba liên tiếp vào Iran. Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết đợt tấn công nhằm "tiếp tục bắt lực lượng Iran phải trả giá đắt và làm suy yếu khả năng tấn công của họ đối với dân thường vô tội cũng như các tàu thương mại ở eo biển Hormuz".
CENTCOM đăng hình ảnh nhắm các mục tiêu ở Iran ngày 13/7. Ảnh: AFP
The Hill dẫn nguồn tin am hiểu vấn đề cho biết ông Trump tuần trước đã thông báo cho quốc hội rằng Mỹ đã nối lại các cuộc không kích vào Iran. Động thái này giúp ông có thêm 60 ngày để tiếp tục hành động quân sự với Iran mà không cần sự phê chuẩn từ quốc hội.
Niall Stanage, nhà bình luận của The Hill, cho rằng các hành động cứng rắn của chính quyền ông Trump một phần bắt nguồn từ việc Iran bị cáo buộc liên tục tấn công tàu thương mại ở eo biển Hormuz những ngày gần đây. Tuy nhiên, điều khiến ông bất bình hơn là tham vọng kiểm soát tuyến hàng hải này của Iran.
"Ông Trump đang cố gắng quay lại con đường gia tăng áp lực quân sự để ép Iran nhượng bộ nhiều hơn. Nhưng điều đó khó có thể hiệu quả", Negar Mortazavi, chuyên gia nghiên cứu cao cấp tại Trung tâm Chính sách Quốc tế, nhận định.
Mortazavi, nhà bình luận người Mỹ gốc Iran, thêm rằng Tehran đã cho thấy họ sẵn sàng đối đầu, leo thang và chịu tổn thất lớn, "chứ không chịu đầu hàng trước áp lực".
Tổng thống Trump coi các hành động gần đây của mình là cần thiết để đối phó với những gì ông cho là "hành động phá vỡ cam kết" mà Iran đã đưa ra trong bản ghi nhớ với Mỹ. Trong cuộc phỏng vấn qua điện thoại với Fox News ngày 13/7, ông nói Mỹ nhiều lần tin đã đạt được thỏa thuận với Iran, nhưng "họ lúc nào cũng nuốt lời".
Tuy nhiên, giới phê bình lưu ý rằng bản ghi nhớ được soạn với từ ngữ mơ hồ, gây ra những cách diễn giải khác nhau và trên thực tế đã trao quyền kiểm soát eo biển cho Iran, khi Tehran chỉ đồng ý không thu phí "trong vòng 60 ngày".
Iran tin rằng họ đã đẩy lùi thành công cuộc tấn công chung giữa Mỹ và Israel bắt đầu vào ngày 28/2, phần lớn nhờ vào việc kiểm soát eo biển này và lợi thế đòn bẩy gây ảnh hưởng giá năng lượng toàn cầu, theo Stanage.
"Do đó, Iran muốn duy trì quyền kiểm soát đó bằng mọi giá, bao gồm cả việc đe dọa các tàu thuyền không được sử dụng tuyến đường khác gần bờ biển Oman", Stanage cho hay.
Các hải trình đi qua eo biển Hormuz. Đồ họa: Guardian
Mohammad Mokhber, cố vấn của Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei, đã viết trên mạng xã hội ngày 13/7 rằng "giá trị chiến lược" của eo biển đối với Iran là "không thể thay thế".
"Chúng tôi bảo vệ eo biển này để trong tương lai, tàu thuyền của mình có thể qua lại mà không phải cống nạp cho kẻ thù", ông nói và thêm rằng việc Iran nhượng bộ trong vấn đề này là điều không thể chấp nhận.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã đăng bài trên X, cho rằng ông Trump "hoàn toàn đúng" khi nói bất cứ ai đảm bảo an toàn cho tàu thuyền đi qua eo biển "đều nên được bồi hoàn cho dịch vụ này". Ông thêm rằng chính Iran mới là bên sẽ tiếp tục làm người bảo hộ eo biển Hormuz "mãi mãi".
"20% tất nhiên là quá nhiều. Chúng tôi sẽ công bằng", ông nói.
Stanage cho hay một số người có lập trường cứng rắn với Iran sẽ ủng hộ những quyết định của Tổng thống Trump. Nhưng một số khác có cách nhìn nhận khác.
Alexander Ward, nhà bình luận của WSJ, dẫn lời giới phê bình cho hay việc thu phí như vậy sẽ vi phạm chuẩn mực kéo dài hàng thập kỷ qua của Mỹ trong việc ủng hộ thương mại tự do và không bị gián đoạn trên các vùng biển quốc tế.
Nó cũng đi ngược lại các phát biểu của các quan chức cấp cao, bao gồm Ngoại trưởng Marco Rubio và Đại sứ Mỹ tại Liên Hợp Quốc Mike Waltz, rằng việc thu phí trên các vùng biển chung là vi phạm luật pháp quốc tế.
"Không quốc gia nào được phép thu phí hoặc lệ phí trên một tuyến đường thủy quốc tế. Đó là luật quốc tế hiện hành và cũng là quy định chung tại các tuyến đường thủy quốc tế trên toàn thế giới", ông Rubio từng nói hồi tháng 6.
Allison McManus, giám đốc điều hành mảng an ninh quốc gia và chính sách quốc tế tại Trung tâm Tiến bộ Mỹ, cho rằng ông Trump dường như đang cố bám vào mọi giải pháp có thể để giải quyết bài toán Iran. "Ông ấy dường như đang rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan", McManus nói.
McManus thêm rằng chính quyền Tổng thống Trump đang cố tạo ấn tượng rằng họ nắm quyền kiểm soát ở eo biển, trong khi thực tế "họ có rất ít khả năng như vậy".
Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Phòng Bầu dục ở Nhà Trắng ngày 13/7. Ảnh: AP
Các quyết định mới của ông Trump có thể khiến Mỹ lún sâu hơn nữa vào một cuộc chiến vốn không được lòng người dân Mỹ, trong bối cảnh cuộc bầu cử quốc hội giữa kỳ sắp diễn ra. Nhiều thành viên đảng Cộng hòa từng lo ngại họ sẽ để mất quyền kiểm soát Hạ viện trong cuộc bầu cử nếu xung đột Iran không được giải quyết sớm.
Giá dầu Brent đã tăng 9%, lên mức 83,3 USD một thùng vào ngày 13/7, theo The Times. Giá dầu hiện cao hơn đáng kể so với mức trước khi chiến tranh bắt đầu vào cuối tháng 2, mặc dù nó cũng thấp hơn nhiều so với các mức đỉnh điểm khi xung đột diễn ra.
Aaron David Miller, người từng làm việc tại Bộ Ngoại giao Mỹ hơn hai thập kỷ và hiện là nghiên cứu viên cao cấp tại Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, nhận định ông Trump đang phải vật lộn để tìm ra phương án gây ít thiệt hại nhất.
"Thực tế là Tổng thống đang rơi vào thế bí và mọi lựa chọn trước mắt đều không khả dĩ", Miller nói.
Thanh Tâm (Theo The Hill, WSJ, The Times)
