Hình ảnh hạm đội của liên quân Pháp - Tây Ban Nha tấn công đồn Chơn Sảng và pháo đài Định Hải ngày 18-11-1859, theo tranh của sĩ quan hải quân Napoléon Montebello, do Durand Brager họa lại (Nguồn: Le Monde illustré/Nguyễn Quang Trung Tiến (Đại học Huế) sưu tầm và vị trí hào sâu trạm Nam Chơn vừa được phát lộ
Trong báo cáo khai quật sơ bộ về di tích trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng vừa được công bố, TS Phạm Văn Triệu, Trưởng Phòng Khảo cổ học lịch sử (Viện Khảo cổ học), nhìn nhận việc xuất lộ nền móng các công trình đã khẳng định tính xác thực của các nguồn tư liệu.
Công trình "yết hầu" được chép trong sử Việt Nam và tư liệu phương Tây
Ông Triệu cho rằng giá trị đầu tiên và là nền tảng của các di tích này nằm ở chính độ xác thực của hệ thống tư liệu chứng thực. Về thư tịch Hán văn, tên trạm Nam Chơn xuất hiện ổn định trong hệ thống dịch trạm của tỉnh Quảng Nam như điểm cực bắc, gắn với đoạn đường Thiên Lý vượt đèo Hải Vân.
Ghi chép của Lê Quý Đôn năm 1776 về địa danh làng Biệt nạp Chơn Sảng Tây đã cho thấy có thể di tích đã được hình thành từ thời chúa Nguyễn, khẳng định tính chất quan trọng bậc nhất và tồn tại liên tục ngót 200 năm của di tích.
Đồn Chơn Sảng được các nguồn tư liệu nhắc đến muộn hơn trạm Nam Chơn, với ghi chép đầu tiên dưới thời Tự Đức (năm 1856).
Nguồn tư liệu phương Tây có bản đồ Ponchalon lập với mục đích quân sự, đòi hỏi độ chính xác địa hình cao. Bản đồ này mô tả rất cụ thể, thậm chí người Pháp gọi một công trình là pagode fortifiée (chùa được pháo đài hóa), Nam Chơn khác hẳn loại đồn lũy đắp đất - tre.
Từ hiện trạng xuất lộ của nền móng các nhà khảo cổ có thể phát thảo được kiến trúc trung tâm đồn Chơn Sảng - Ảnh: Đoàn khai quật khảo cổ
"Tính toàn vẹn của một di tích khảo cổ được đo bằng mức độ còn giữ được các thành phần cấu trúc cốt lõi và mối quan hệ không gian giữa chúng.
Xét trên tiêu chí này, di tích trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng đã thể hiện một mức độ bảo tồn gần như còn nguyên vẹn so với phần lớn di tích phòng thủ cùng thời ở Đà Nẵng vốn nhiều nơi đã bị san phẳng hoặc chồng lấp bởi xây dựng qua các thời kỳ và thời hiện đại" - báo cáo đánh giá.
Đáng chú ý hơn, đoàn khảo cổ đánh giá di tích trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng là công trình thể hiện rất rõ kỹ thuật xây dựng của nhà Nguyễn.
Qua kết quả khai quật bước đầu cho thấy hoàn toàn không có sự ảnh hưởng của kỹ thuật phương Tây với những thay đổi về hình dáng, vật liệu.
Đoàn khảo cổ đánh giá di tích trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng là công trình thể hiện rất rõ kỹ thuật xây dựng của nhà Nguyễn - Ảnh: Đoàn khai quật khảo cổ
Hai trận đánh quân Pháp xâm lược cách đây hơn 140 năm
Việc phát lộ dấu tích hào sâu, thành lũy đắp cao cũng như nền móng kiến trúc ở hai công trình phòng thủ này là những bằng chứng xác thực nhất khẳng định vị trí và vai trò yết hầu cực kỳ quan trọng trên con đường kết nối giữa kinh đô Huế và vùng đất phía Nam trong buổi đầu kháng Pháp.
Tiến sĩ Lê Tiến Công, tác giả cuốn sách Tổ chức phòng thủ và hoạt động bảo vệ vùng biển miền Trung dưới triều Nguyễn giai đoạn 1802-1885, đánh giá nếu khống chế được điểm này thì khống chế được mạch giao thông và liên lạc giữa trung ương với nửa phía Nam đất nước.
Ông dẫn chứng tính chất yết hầu ấy lý giải vì sao trong chiến cuộc 1858-1860, khu vực Chơn Sảng - Nam Chơn trở thành mục tiêu mà Pháp tiến đánh. Cụ thể, vào năm 1859, sau quá trình giằng co không thành tại Đà Nẵng, quân Pháp chuyển trọng tâm vào Gia Định, để lại một lực lượng trấn giữ Sơn Trà.
Tư liệu người Pháp chụp từ hơn 130 năm trước trên đỉnh đèo Hải Vân hướng về phía khu vực làng Vân nơi có công trình phòng thủ đồn Chơn Sảng và trạm Nam Chơn - Ảnh trắng đen sưu tầm đã qua xử lý màu.
Một góc hố khai quật cho thấy di tích còn khá nguyên vẹn dù qua thời gian hơn 170 năm - Ảnh: - Ảnh: Đoàn khai quật khảo cổ
Để giải tỏa áp lực và tìm kiếm một chiến thắng mang tính biểu tượng nhằm mở toang cửa ngõ hướng về kinh đô Huế, ngày 18-11-1859, François Page trực tiếp chỉ huy chiến hạm Némésis cùng các pháo thuyền tiến sâu vào vịnh Đà Nẵng, áp sát và nổ súng tấn công đồn Chơn Sảng.
Tuy nhiên, các khẩu đại bác từ đồn Chơn Sảng đã bắn trúng chiến hạm Némésis, gây cháy, khiến tàu chiến Pháp hư hỏng nặng, tiêu diệt trung tá công binh Dupré Déroulède (chỉ huy đội công binh Pháp). Chiến thắng Chơn Sảng buộc quân Pháp phải lui về thành Điện Hải, rồi rút quân hoàn toàn khỏi Đà Nẵng vào tháng 2-1860.
"Giá trị của cụm di tích không chỉ nằm ở vai trò quân sự mà nó từng đảm nhiệm trong lịch sử hay ở những dấu tích kiến trúc còn lưu lại, mà quan trọng hơn là vẫn bảo tồn được mối liên hệ không gian trong tổng thể hệ thống phòng thủ liên hoàn của vịnh Đà Nẵng.
Đây là nguồn tư liệu gốc đặc biệt quý giá, góp phần đối chiếu, kiểm chứng và bổ sung những ghi chép trong sử liệu" - ông Công nêu.
PGS.TS Ngô Văn Minh (nguyên giảng viên Học viện Chính trị khu vực III) nói ngoài sự kiện trên, sử liệu còn miêu tả trạm Nam Chơn rất đầy đủ gắn với trận đánh vào đêm 1-3-1886, khi nghĩa quân kháng Pháp cùng dân địa phương tấn công và tiêu diệt đoàn công binh của Pháp do đại úy Besson chỉ huy, dừng chân tại trạm này.
Tấm bản đồ chiến sự của người Pháp hiện trưng bày tại Bảo tàng Đà Nẵng, trong đó có vẽ vị trí Pháp đổ bộ tấn công vào khu vực đồn Chơn Sảng - Ảnh: TRƯỜNG TRUNG chụp lại
Dấu tích kiến trúc, không gian quân sự hơn 170 năm hiếm có
Theo ông Lê Tiến Công, việc cụm di tích đồn Chơn Sảng - trạm Nam Chơn hiện còn bảo tồn tương đối nguyên vẹn dấu tích kiến trúc và không gian quân sự là trường hợp hiếm có.
Từ đó giúp nhận diện rõ cách triều Nguyễn khai thác địa hình tự nhiên để bố trí một căn cứ phòng thủ có tầm quan sát rộng, kiểm soát hiệu quả cửa biển, đồng thời tạo nhiều bất lợi cho đối phương khi tiếp cận.
