Bệnh viện Nhi Trung ương ghi nhận cứ khoảng 11 trẻ mắc bệnh phế cầu nhập viện thì có một bé tử vong, trong bối cảnh vi khuẩn ngày càng kháng thuốc.
PGS.TS.BS Phạm Quang Thái, Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, tại tọa đàm nâng cao hiểu biết về phế cầu khuẩn do Hội Y học dự phòng Việt Nam phối hợp Pfizer Việt Nam tổ chức ngày 24/6, cho biết con số này được công bố năm 2025, dựa trên nghiên cứu 274 ca bệnh phế cầu xâm lấn tại Bệnh viện Nhi Trung ương giai đoạn 2019-2022, trong đó 24 trẻ tử vong, chủ yếu dưới 5 tuổi.
Theo ông Thái, gánh nặng bệnh do phế cầu vẫn bị nhiều phụ huynh đánh giá thấp, dù đây là một trong những tác nhân gây bệnh xâm lấn nguy hiểm hàng đầu ở trẻ nhỏ. Dữ liệu từ Bệnh viện Nhi đồng 1 và 2 cũng cho thấy phế cầu khuẩn là nguyên nhân của hơn 86% ca viêm màng não vi khuẩn ở trẻ dưới 5 tuổi.
BS.CK2 Nguyễn Minh Tiến, Phó giám đốc Bệnh viện Nhi đồng Thành phố, kể về một bệnh nhi 11 tuổi nhập viện với biểu hiện ban đầu sốt, ho, sổ mũi nên gia đình nghĩ bị cảm cúm và tự điều trị tại nhà . Sau vài ngày, trẻ khó thở, viêm phổi nặng rồi nhanh chóng suy tim, phải can thiệp ECMO để duy trì sự sống.
"Bệnh nhi phải chạy ECMO suốt 4 tuần, sau đó điều trị thêm gần một tháng mới xuất viện, chi phí hàng trăm triệu đồng", bác sĩ Tiến nói, cho biết phế cầu thường khởi phát bằng các triệu chứng rất dễ nhầm với cảm cúm thông thường như ho, sổ mũi, sốt nhẹ.
Phế cầu khuẩn là tác nhân phổ biến gây viêm phổi, viêm tai giữa, viêm xoang ở trẻ nhỏ. Khi xâm lấn vào máu hoặc hệ thần kinh trung ương, vi khuẩn có thể gây nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não, tràn mủ màng phổi, thậm chí suy đa cơ quan. Theo bác sĩ Tiến, trẻ mắc bệnh mạn tính có nguy cơ nhiễm phế cầu nặng cao gấp 3 lần trẻ khỏe mạnh, trong khi trẻ suy giảm miễn dịch có nguy cơ cao gấp tới 40 lần.
Theo nghiên cứu công bố năm 2026, khoảng 33% trẻ em Việt Nam dưới 18 tuổi mang phế cầu khuẩn ở vùng mũi họng nhưng không có triệu chứng, trở thành nguồn lây chính trong gia đình và cộng đồng.
Bệnh nhân nặng điều trị hồi sức. Ảnh: Quỳnh Trần
Một thách thức lớn khác là tình trạng kháng kháng sinh ngày càng nghiêm trọng. Tại Bệnh viện Nhi Trung ương, 75,3% chủng phế cầu gây bệnh xâm lấn đã kháng cephalosporin thế hệ ba, gần 100% kháng erythromycin và clindamycin. Tại Bệnh viện Nhi đồng Thành phố, tỷ lệ kháng một số nhóm kháng sinh phổ biến cũng lên tới khoảng 80%. Các chuyên gia nhận định việc tự ý dùng kháng sinh trong cộng đồng là nguyên nhân quan trọng khiến vi khuẩn ngày càng đề kháng, làm thu hẹp lựa chọn điều trị.
Phó giáo sư Thái cho biết sau khi vaccine Hib được đưa vào Chương trình Tiêm chủng mở rộng, tỷ lệ viêm màng não mủ do Hib giảm mạnh 60-70% xuống khoảng 6%. Trong khi đó, phế cầu nổi lên, chiếm khoảng 70% số ca viêm màng não mủ ở trẻ em.
"Ở các trường hợp phế cầu xâm lấn nặng, tỷ lệ tử vong có thể lên tới 40-45%, gần tương đương não mô cầu", ông nói. Ngay cả khi được cứu sống, nhiều trẻ vẫn có thể mang di chứng lâu dài như điếc, giảm khả năng học tập, rối loạn vận động hoặc co giật.
Các chuyên gia chia sẻ thông tin về phế cầu khuẩn tại tọa đàm. Ảnh: My Nguyễn
GS.TS.BS Phan Trọng Lân, Viện trưởng Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, Chủ tịch Hội Y học dự phòng Việt Nam, nhấn mạnh có những bệnh nếu chờ đến khi vào viện mới quan tâm thì thường đã muộn, hoặc ít nhất là đã phải trả giá bằng rất nhiều lo lắng, chi phí và đôi khi là cả những hậu quả nặng nề cho trẻ. Bệnh do phế cầu khuẩn là một ví dụ như vậy vì khuẩn này là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây viêm phổi, viêm màng não và nhiễm khuẩn huyết ở trẻ em.
"Dưới tác động của ô nhiễm môi trường, đô thị hóa và tình trạng tự ý sử dụng kháng sinh, bức tranh dịch tễ của bệnh do phế cầu khuẩn đang trở nên phức tạp hơn", giáo sư Lân nói.
PGS.TS.BS Cao Hữu Nghĩa, Trưởng Bộ môn Khoa học Y sinh, Viện Pasteur TP HCM, cho biết bệnh do phế cầu không chỉ là mối nguy ở trẻ dưới 5 tuổi mà còn có thể gây bệnh nặng ở trẻ lớn hơn có bệnh nền nguy cơ cao. Theo ông, nhận diện đúng nhóm nguy cơ ở từng độ tuổi là yếu tố quan trọng để lựa chọn biện pháp dự phòng phù hợp.
Các chuyên gia khuyến cáo phụ huynh cần đặc biệt lưu ý nếu trẻ sốt kéo dài, ho nặng dần, thở mệt, bỏ bú hoặc lừ đừ sau một đợt cảm cúm tưởng như đã hồi phục. "Không nên chủ quan, bởi một cơn sổ mũi tưởng nhẹ đôi khi chỉ sau vài ngày có thể trở thành ca cấp cứu nặng", bác sĩ Tiến cảnh báo.
Lê Phương
