Cựu binh Hoa Kỳ Robert A. Connor: "Tôi chỉ có mục tiêu duy nhất tìm gia đình cho các liệt sĩ"

Người đàn ông nước ngoài mái tóc bạc trắng vượt nửa vòng trái đất đến Việt Nam tham gia vào các cuộc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ với mong muốn duy nhất "tìm gia đình" cho những chiến sĩ hy sinh. Ông là Bob Connor, tên thân mật của Cựu binh Hoa Kỳ Robert A. Connor.

Tuổi Trẻ có cuộc trò chuyện với ông Bob Connor để bạn đọc hình dung rõ hơn về hành trình tuyệt vời của ông.

Thưa ông? Ông có thể kể lại nhiệm vụ của mình trong thời gian tham chiến tại Việt Nam và điều gì khiến một người thanh niên trẻ tuổi lúc bấy giờ phải đau đáu suy nghĩ về cuộc chiến?  

Ông Bob Connor: Tôi nhập ngũ vào Lực lượng Không quân Hoa Kỳ với mục đích tích lũy kinh nghiệm để có được vị trí Cảnh sát bang tại quê nhà Pennsylvania.

Tôi đã tình nguyện xin đi Việt Nam vào ngày 5-4-1967 và ở lại cho đến ngày 5-4-1968.

Tôi được tiếp xúc với lực lượng Thủy quân và Lục quân, nghe nhiều câu chuyện về cuộc chiến mà họ đã trải nghiệm. Từ đó, tôi đã hình thành quan điểm cá nhân rằng Hoa Kỳ không nên có mặt ở đây. 

* Thưa ông Bob, cơ duyên nào đã thôi thúc ông bắt đầu hành trình hỗ trợ tìm kiếm hài cốt liệt sĩ, có bước ngoặt rõ ràng không?

- Tôi nghĩ đó là Sự thấu cảm.

Lần đầu tiên tôi cố gắng liên hệ với Việt Nam là vào năm 1987. Một bài báo nào đó về Việt Nam đã thôi thúc tôi. Tôi đã tự tay viết một bức thư gửi đến Lãnh sự quán Việt Nam tại Thành phố New York để thông báo về một ngôi mộ tập thể của 150 liệt sĩ tại Căn cứ Không quân Biên Hòa được chôn trong cuộc Tổng tiến công Tết Mậu Thân 1968.

* Trong tin nhắn trao đổi với tôi, ông đã nhấn mạnh một cách đầy mạnh mẽ rằng "Gia đình - thân nhân của các liệt sĩ) là ưu tiên cao nhất và duy nhất của ông?  

- Đó là Sự quyết tâm.

Tháng 10-2016, cô cháu gái lớn nhất của tôi hỏi liệu hai ông cháu có thể làm một dự án về Việt Nam không? Tôi đồng ý và bảo con bé cứ cho tôi biết chủ đề mà cháu muốn tìm hiểu. Hai tuần sau, con bé đổi ý và muốn làm một điều khác.

Ngày 16-10-2016, tôi quyết định sử dụng Google Earth để đăng một ghi chú về ngôi mộ tập thể tại Căn cứ Không quân Biên Hòa. Vào thời điểm đó, Google có một thỏa thuận với Panorama cho phép người dùng thả ghim vào bất kỳ vị trí nào trên thế giới và mô tả chi tiết những gì đã diễn ra tại địa điểm đó (chẳng hạn như một đám cưới). Trong trường hợp này, tôi đã đánh dấu khu vực có ngôi mộ tập thể kèm theo dòng chú thích: "Tại địa điểm này có một ngôi mộ tập thể của khoảng 150 bộ đội Việt Nam được chôn cất vào ngày 2-2-1968 trong cuộc Tổng tiến công Tết Mậu Thân 1968".

Đến ngày 26-10-2016, tôi nhận được một email từ một cựu bộ đội Việt Nam là ông Chế Trung Hiếu nói về nỗ lực tìm kiếm các ngôi mộ quanh căn cứ của họ nhưng không thành công. Tôi đã viết thư trả lời.

Sau đó, ông ấy tiếp tục đề nghị tôi tìm kiếm một nhân chứng thứ hai để xác nhận. Tôi liền liên hệ với chỉ huy của mình là ông Marty Stones - người đã xác nhận địa điểm và từng đếm số thi thể.

Tôi chuyển lại thông tin này và ông Hiếu hồi đáp rằng Đại tá Mai Xuân Chiến (nguyên Phó Chính uỷ Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Đồng Nai) rất vui và mong muốn hai chúng tôi quay lại Việt Nam.

Chúng tôi đã trở lại Việt Nam vào tháng 3-2017 và ngôi mộ được tìm thấy vào ngày 13-4-2017. Chỉ có 80 hài cốt được tìm thấy trong số 150, nguyên nhân là do quá trình lắp đặt đường ống ngầm để chống ngập trong khu vực vào những năm 1980 đã làm thay đổi khu vực chôn cất.

Lễ an táng lại tại Nghĩa trang Liệt sĩ tỉnh Đồng Nai diễn ra vào ngày 17-7-2017.

Chúng tôi nhận được một đoạn video ngắn về buổi lễ. Chính đoạn video này đã thuyết phục tôi tiếp tục tìm kiếm thêm nhiều ngôi mộ có thể.

* Điều gì trong video đã làm trái tim ông lay động? 

- Khi xem đoạn video quay cảnh buổi lễ an táng, tôi phóng to đoạn đầu của đoàn rước. Hình ảnh Đội danh dự khiêng cỗ quan tài phủ cờ Việt Nam rất trang trọng. Người đi ngay sau là thân nhân của vị liệt sĩ có hài cốt nằm trong cỗ quan tài này, bà ấy ôm bức di ảnh, ánh mắt nhìn chằm chằm không rời khỏi cỗ quan tài. Bà đã không được nhìn thấy người thân của mình suốt 49 năm qua (thời điểm tìm thấy).

Tôi phóng to khuôn mặt bà và thấy đôi mắt bà ngấn lệ, những giọt nước mắt không thể kìm nén. Đây chính là khoảnh khắc đã thuyết phục tôi phải tiếp tục làm công việc này cho nhiều "Gia đình" nhất có thể. Vợ tôi cũng củng cố thêm suy nghĩ đó khi nói rằng: "Mình có thể là niềm hy vọng duy nhất của họ".

Tâm nguyện lớn nhất trong đời tôi là một ngày nào đó được gặp lại người phụ nữ ôm di ảnh ấy. Nếu có thể, nhờ bạn và báo Tuổi Trẻ tìm giúp tôi đoạn video quay cảnh người phụ nữ ôm di ảnh ấy.

* Khi quyết định bắt tay vào việc hỗ trợ tìm kiếm, ông đã bắt đầu từ đâu?  

Tôi bắt đầu bằng cách tìm kiếm chi tiết về các trận đánh ở những khu vực mà tôi từng nghe nói đến hoặc các địa điểm gần Biên Hòa hơn như Long Bình, Hố Nai, TP.HCM, Tân Sơn Nhất. Dần dần, tôi mở rộng ra các địa điểm xa hơn như Lộc Ninh, Đức Lập, Kon Tum...

Tôi tìm kiếm các tài liệu liên quan, ghi chú lại mô hình của từng cuộc tấn công và các tuyến đường rút lui, những chi tiết có thể cung cấp manh mối về vị trí của các ngôi mộ. Đó không chỉ là một cuộc tìm kiếm, mà là một cuộc điều tra.

Bước tiếp theo là phải đi sâu tìm kiếm những người có khả năng cao nắm giữ các dữ kiện nhỏ lẻ có thể dẫn đến một ngôi mộ và ghép chúng cho đến khi bức tranh hoàn thiện.

Các nhân chứng của chúng tôi đang ở độ tuổi từ cuối 60 đến giữa 70. Bạn phải gửi email hoặc nhắn tin cho người mà chưa bao giờ họ kể về cuộc chiến với gia đình hay bạn bè. Đột nhiên, người đó bị hỏi về một sự kiện diễn ra lúc 2-3h sáng và kéo dài 4-6 giờ đồng hồ tại một nơi mà họ chỉ muốn quên đi.

Khi tôi thấy có email phản hồi về sự sẵn lòng giúp đỡ của họ, thì khi đó, có thể tôi đã tìm được một nhân chứng tiềm năng.

* Từ những nỗ lực cá nhân ban đầu cho đến việc phối hợp chặt chẽ với chính quyền Việt Nam tại nhiều địa phương, hành trình này đã phát triển ra sao?   

- Thắng (Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng - PV) chính là cầu nối của tôi với Việt Nam. Thắng và tôi đã làm việc cùng nhau ngay từ ngày đầu tiên. Tôi biết mình sẽ cần một người trung gian để tiếp cận các cán bộ cấp tỉnh hoặc cấp huyện. Tôi biết mình luôn được đón tiếp nồng hậu bất kể tôi đi đến đâu ở Việt Nam.

Khoa học là con đường trực tiếp cuối cùng dẫn đến một ngôi mộ không chỉ đối với những người mất tích của Việt Nam mà cả những người lính Hoa Kỳ. Tôi mong người dân có thể cung cấp những thông tin thực tế về mộ phần của những người lính Hoa Kỳ và cả các liệt sĩ Việt Nam.

* Ông vừa có cuộc hội ngộ với những cựu chiến sĩ Biệt động Sài Gòn. Trước đây, ông và họ ở hai đầu chiến tuyến. Giờ đây, khi mái tóc đã phai màu, ông và họ lại đồng hành trên hành trình tìm kiếm hài cốt những người lính đã ngã xuống. Ông có thể chia sẻ suy nghĩ của mình không?  

Đó là sự khép lại quá khứ và tiến lên phía trước. Chỉ cần đúng người và thời điểm, dường như chỉ mất chưa tới 15 giây để chúng tôi gạt quá khứ sang một bên để có những nụ cười, cái bắt tay, cái ôm nồng ấm.

Chúng tôi đều đang ở độ tuổi xế chiều của cuộc đời và thực sự muốn quên đi những câu chuyện trong quá khứ để tập trung vào một tương lai mới, một mục tiêu chung. Cảm ơn bạn đã cho tôi cơ hội được công khai chia sẻ câu chuyện này, tôi luôn chúc Việt Nam thịnh vượng.

LÊ PHAN thực hiện

Thiết kế: VÕ TÂN