Đẩy mạnh chủ quyền văn hóa số: Không bài xích 'đám mây ngoại' nhưng cần sáng tạo hơn

Tại họp báo thường kỳ quý 1-2026 Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, ông Lê Mạnh Hùng - Phó giám đốc Trung tâm Chuyển đổi số của bộ - cho biết "bộ đang từng bước xây dựng hệ sinh thái dữ liệu văn hóa quốc gia, trong đó bao gồm số hóa di sản, phát triển bảo tàng số, thư viện số và các nền tảng sáng tạo nội dung số".

Hiện các đề án liên quan đến cơ sở dữ liệu và bản đồ số các ngành công nghiệp văn hóa đang được hoàn thiện, qua đó kết nối, chia sẻ và khai thác hiệu quả tài nguyên văn hóa trong môi trường số.

Ai đang nắm?

Tuy nhiên hầu hết các dự án mới dừng ở "số hóa" thành file, ảnh, 3D… còn lại toàn bộ dữ liệu, phần mềm quản trị và hạ tầng lưu trữ phụ thuộc lớn vào hạ tầng điện toán đám mây ngoại (cloud) của các tập đoàn nước ngoài như AWS, Google Cloud, Microsoft Azure, Alibaba Cloud...

Chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC) chia sẻ với Tuổi Trẻ điều đó dẫn đến việc "chúng ta có thể đối mặt với nguy cơ bị khóa nền tảng, tăng chi phí, gián đoạn truy cập, thất thoát dữ liệu hoặc mất quyền kiểm soát cách dữ liệu văn hóa Việt Nam được khai thác".

Đặc biệt, dữ liệu di sản không đơn thuần là dữ liệu kinh doanh hay kỹ thuật; đó là chủ quyền số và ký ức dân tộc, cần được bảo vệ lâu dài như một loại tài sản chiến lược. Việc phó thác toàn bộ kho lưu trữ này cho hạ tầng nước ngoài đặt ra những rủi ro lâu dài.

Chuyên gia dữ liệu và AI Trần Hữu Nhân - giảng viên Aptech - nói thêm nhiều tư liệu văn hóa quý hiện nằm rải rác trong tài khoản cá nhân hoặc trên các nền tảng nước ngoài.

"Chúng có thể biến mất khi tài khoản bị khóa, người sở hữu qua đời hoặc nền tảng ngừng hoạt động", anh nói.

Theo chuyên gia này, ngay cả khi được số hóa, di sản đôi khi cũng chỉ được chụp lại hoặc lưu dưới dạng tệp, thiếu thông tin về bối cảnh, cộng đồng thực hành và ý nghĩa văn hóa. Nếu thiếu những lớp thông tin này, chúng ta có thể giữ được "hình ảnh" của di sản nhưng lại đánh mất "linh hồn" của nó.

Không bài xích nhưng cần chủ động hơn

Trên thế giới, mối lo ngại về việc phụ thuộc vào hạ tầng đám mây ngoại không chỉ riêng Việt Nam. Tuy không "bài xích" hoàn toàn cloud ngoại, nhưng một số nước đã triển khai chiến lược "Chủ quyền số".

Chẳng hạn đầu tháng 6, Ủy ban châu Âu (EC) công bố European Tech Sovereignty Package (Gói chủ quyền công nghệ) nhằm mục đích mở rộng các giải pháp điện toán đám mây độc lập và củng cố sự độc lập của châu Âu trong lĩnh vực phần mềm.

Ở Trung Quốc, từ lâu Luật An ninh dữ liệu và Luật An ninh mạng kết hợp Luật Bảo vệ thông tin cá nhân tạo thành "kiềng 3 chân" điều chỉnh toàn bộ không gian số của Trung Quốc. Họ chia dữ liệu theo 3 cấp độ cốt lõi, quan trọng, thông thường. 

Trong đó mọi dữ liệu thuộc nhóm "quan trọng" hay "cốt lõi" (bao gồm di sản, văn hóa, tài nguyên quốc gia) bắt buộc phải lưu trữ nội địa và chịu sự kiểm duyệt, đánh giá an ninh nghiêm ngặt từ Cục Quản lý không gian mạng Trung Quốc (CAC) nếu muốn chuyển xuyên biên giới.

Tại Việt Nam, Chính phủ vừa chính thức ban hành Nghị định số 277 về hạ tầng văn hóa số, đặt nền móng pháp lý đầu tiên để số hóa di sản, mở rộng khả năng tiếp cận cho toàn dân, đồng thời thúc đẩy công nghiệp văn hóa và bảo vệ chủ quyền số quốc gia.

Trao đổi thêm, Hiếu PC cho rằng Việt Nam cần xây dựng kho dữ liệu văn hóa quốc gia trên hạ tầng trong nước, áp dụng tiêu chuẩn mở, mã hóa dữ liệu, sao lưu tại nhiều địa điểm và yêu cầu mọi hệ thống phải có khả năng xuất, chuyển giao dữ liệu đầy đủ.

Đây cũng phù hợp với định hướng coi dữ liệu là tài nguyên chiến lược trong Chiến lược dữ liệu quốc gia và phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam.

"Các nền tảng hoạt động tại Việt Nam cũng cần minh bạch hơn về cách thuật toán phân phối nội dung và khai thác dữ liệu cho cộng đồng", chuyên gia Trần Hữu Nhân bổ sung.

Anh nói thêm chủ quyền văn hóa số không có nghĩa là đóng cửa hay tách mình khỏi thế giới. Điều quan trọng là Việt Nam phải có đủ năng lực để tự quyết định dữ liệu nào cần được bảo vệ, câu chuyện nào cần được kể và văn hóa Việt sẽ hiện diện như thế nào trên không gian số trên trường quốc tế.

"Chúng ta vẫn cần giao lưu, tiếp nhận và sáng tạo cùng thế giới nhưng trong một vị thế chủ động hơn", anh chia sẻ.

Xây dựng hệ sinh thái số lành mạnh

Để xây dựng hệ sinh thái văn hóa số lành mạnh, Hiếu PC bày tỏ không thể chỉ dựa vào một "bộ lọc" kỹ thuật. Cần kết hợp AI phát hiện nội dung độc hại với đội ngũ chuyên gia văn hóa, cơ chế khiếu nại minh bạch và trách nhiệm rõ ràng của các nền tảng.

Đồng thời Nhà nước cần đặt hàng và hỗ trợ doanh nghiệp, nghệ sĩ, nhà làm phim, trò chơi, bảo tàng và thư viện phát triển nội dung Việt Nam có chất lượng cao.

"Muốn giữ chân người dùng, sản phẩm trong nước phải hấp dẫn, thuận tiện và tôn trọng quyền lựa chọn của người dân, chứ không chỉ dựa vào biện pháp ngăn chặn. Công nghệ phải trở thành công cụ lan tỏa văn hóa Việt Nam, không phải yếu tố quyết định thay chúng ta văn hóa nào được nhìn thấy", anh nói.

Một số hình ảnh di sản được số hóa - Ảnh: VR3D

Còn theo đạo diễn Việt Tú, để làm được việc này, cần một chiến lược thực thi bài bản trong ngắn - trung và dài hạn và nguồn lực đa ngành.

Đầu tiên và quan trọng nhất, cần có chính sách giới hạn IP văn hóa ngoại, tăng cường IP văn hóa nội địa và có chính sách bảo hộ. Việc này cần làm từ nguồn, ngay bây giờ.

Tiếp đến trong ngắn hạn có thể đốt cháy giai đoạn bằng cách làm truyền thống, nhất là nghiên cứu cách làm của các quốc gia đã làm thành công, ngay lập tức có thể áp dụng thực tiễn.

Chẳng hạn ở Hàn Quốc, trọng tâm chính bao gồm ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào sản xuất nội dung, số hóa di sản văn hóa toàn diện, và thiết lập các quỹ đầu tư lớn cho sáng tạo giá trị văn hóa số. Mới đây, Chính phủ công bố Quỹ Phát triển giá trị văn hóa trị giá 108 triệu USD tập trung vào AI và sở hữu trí tuệ (IP).

Ở Trung Quốc, chiến lược chuyển đổi số trong du lịch văn hóa Trung Quốc dựa trên các chính sách quốc gia cốt lõi như chiến lược phát triển quốc gia số và quy hoạch phát triển của Bộ Văn hóa và Du lịch. Được Chính phủ dẫn dắt, nhằm biến "tài nguyên văn hóa" thành "tài sản số" có khả năng kinh doanh bền vững.

Việt Tú nói thêm một chiến lược giải pháp toàn diện để có thể ứng dụng số hóa một cách toàn diện để phục vụ mục tiêu kép bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa và kinh tế của di sản bao gồm định hướng "văn hóa + công nghệ" thúc đẩy việc kết hợp các ngành công nghệ mới (AI, Big Data, Cloud Computing) với các ngành văn hóa truyền thống (bảo tàng, di tích, nghệ thuật biểu diễn)…

Anh ví dụ thay vì bảo quản tĩnh, Trung Quốc đang "phục dựng" các di sản bằng kỹ thuật số. Điển hình là Bảo tàng Cố Cung (Tử Cấm Thành). Họ không chỉ quét 3D các hiện vật mà còn xây dựng các "bảo tàng ảo", nơi du khách có thể khám phá những khu vực không mở cửa cho công chúng thông qua VR/AR.

Đạo diễn cũng nhắc đến Chiến lược Nội dung ngắn và Lan tỏa văn hóa (Content-driven Marketing). Đây đang là phần "mềm" thành công nhất của Trung Quốc trong công nghiệp văn hóa.