Gia đình sinh hai con một bề là gái có thể được miễn, giảm học phí, hỗ trợ bảo hiểm y tế, sữa học đường cùng nhiều ưu đãi khác, nhằm kéo giảm tình trạng mất cân bằng giới khi sinh.
Đây là một trong nội dung đáng chú ý tại dự thảo Thông tư hướng dẫn chính sách khuyến khích, khen thưởng, hỗ trợ tập thể, cá nhân làm tốt công tác dân số mà Bộ Y tế đang lấy ý kiến trước khi ban hành. Dự thảo ra đời trong bối cảnh tỷ số giới tính khi sinh của Việt Nam vẫn ở mức cao, dù cơ quan chức năng đã nhiều năm nỗ lực kiểm soát.
Tỷ số giới tính khi sinh là con số so sánh lượng bé trai so với mỗi 100 bé gái được sinh ra trong một khoảng thời gian nhất định, dùng để xác định xem việc sinh nở có đang diễn ra theo đúng quy luật cân bằng tự nhiên hay không.
Các bé gái ở Tây Ninh tham gia ngày hội vệ sinh học đường. Ảnh: Quỳnh Trần
Theo dự thảo, các địa phương được chủ động chọn hình thức hỗ trợ phù hợp với mục tiêu dân số và điều kiện thực tế, dành cho những gia đình sinh hai con gái nuôi con khỏe, dạy con ngoan, học giỏi. Chính sách có thể gồm miễn, giảm học phí, hỗ trợ mua bảo hiểm y tế học sinh, hỗ trợ sữa học đường, giúp phụ nữ phát triển kinh tế, đồng thời tôn vinh các gia đình tiêu biểu. Trẻ em gái thuộc hộ nghèo, cận nghèo, vùng dân tộc thiểu số, miền núi, bãi ngang, ven biển, hải đảo và xã biên giới nằm trong nhóm ưu tiên.
Bên cạnh chính sách cho cá nhân, Bộ Y tế đề xuất khen thưởng những xã có 100% thôn, tổ dân phố đưa nội dung không lựa chọn giới tính thai nhi, không trọng nam hơn nữ vào hương ước, quy ước. Các cơ sở y tế và cơ sở cung cấp dịch vụ liên quan tham gia đầy đủ hoạt động truyền thông, tập huấn và không vi phạm quy định cấm lựa chọn giới tính thai nhi cũng được xem xét khen thưởng bằng tiền hoặc hiện vật.
Bộ Y tế nhận định nhiều mô hình khuyến khích tại địa phương thời gian qua đã bước đầu làm thay đổi nhận thức về bình đẳng giới. Tây Ninh đưa tiêu chí kiểm soát mất cân bằng giới tính vào hương ước, quy ước, khen thưởng 240 ấp năm 2023 và 208 ấp năm 2024 với tổng kinh phí hơn 1,3 tỷ đồng. Hưng Yên biểu dương hơn 100 gia đình sinh con gái chăm ngoan, học giỏi. Hải Phòng tuyên dương các gia đình sinh con gái thành đạt, mỗi gia đình 5 triệu đồng. Khánh Hòa và Sơn La lồng ghép nội dung này vào phong trào xây dựng gia đình hạnh phúc và các chương trình dân số hàng năm.
Dù vậy, việc cân bằng giới tính khi sinh vẫn chuyển biến chậm. Kết quả điều tra biến động dân số cho thấy tỷ số này ở mức 110,5 bé trai trên 100 bé gái năm 2009, tăng lên 111,5 năm 2019 và đạt 111,4 năm 2024, cao hơn hẳn mức cân bằng tự nhiên khoảng 106. Tình trạng lệch giới tập trung chủ yếu ở các tỉnh phía Bắc, đặc biệt vùng đồng bằng sông Hồng, nơi nhiều địa phương ghi nhận tỷ số tới 118. Ngược lại, phần lớn tỉnh phía Nam duy trì mức gần cân bằng, dao động 105-108.
Cơ quan thống kê dự báo nếu xu hướng này kéo dài, Việt Nam có thể dư thừa khoảng 1,5 triệu nam giới trong độ tuổi 15-49 vào năm 2034 và 1,8 triệu người vào năm 2059. Giới chuyên gia lo ngại thực trạng này phá vỡ cấu trúc gia đình, khiến nam giới khó tìm bạn đời, kéo theo hệ lụy kết hôn muộn hoặc sống độc thân suốt đời.
Bác sĩ Mai Xuân Phương, nguyên Phó vụ trưởng Truyền thông - Giáo dục thuộc Tổng cục Dân số (nay là Cục Dân số), cho rằng tâm lý chuộng con trai vẫn phổ biến, trong khi mức sinh đã giảm còn 1,91 con mỗi phụ nữ, thấp hơn mức sinh thay thế 2,1 con. Khi mỗi gia đình chỉ sinh một hoặc hai con, nhu cầu lựa chọn giới tính thai nhi càng tăng. Theo ông, quan niệm cần con trai nối dõi, thờ cúng tổ tiên cộng với việc dễ tiếp cận các kỹ thuật chẩn đoán giới tính trước sinh là nguyên nhân chính khiến mất cân bằng kéo dài.
Để giảm lệch giới bền vững, ông Phương cho rằng Việt Nam cần kiềng ba chân là khung pháp lý nghiêm minh, hệ thống giám sát y tế chặt chẽ và chiến dịch truyền thông đủ mạnh để xã hội thay đổi cách nhìn về giá trị của trẻ em gái. Trên thực tế, Luật Dân số quy định bác sĩ tiết lộ giới tính thai nhi sẽ bị tước chứng chỉ hành nghề.
Bộ Y tế khẳng định việc khen thưởng, hỗ trợ các gia đình sinh con gái không nhằm khuyến khích sinh con theo giới tính, mà hướng tới xóa bỏ định kiến "trọng nam khinh nữ", nâng cao vị thế trẻ em gái và đưa tỷ số giới tính khi sinh về dưới 109 vào năm 2030. Đây cũng là một phần trong nhóm chính sách mới nhằm duy trì mức sinh thay thế, nâng cao chất lượng dân số và thích ứng với quá trình già hóa.
Lê Nga
