Đề xuất xử hình sự chiếm đất và hủy hoại đất: Cần thiết nhưng nên quy định rõ dấu hiệu cấu thành tội phạm

Tại dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi, Bộ Công an đề xuất bổ sung hành vi chiếm đất và hủy hoại đất vào điều 228 (tội vi phạm các quy định về sử dụng đất đai).

Tạo cơ sở xử lý nghiêm các trường hợp cố tình vi phạm

Theo Bộ Công an, thực tiễn quản lý đất đai cho thấy các hành vi chiếm đất, hủy hoại đất diễn ra với nhiều phương thức khác nhau, có khả năng gây hậu quả nghiêm trọng với trật tự quản lý đất đai, quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, quyền, lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất.

Đồng thời làm suy giảm chất lượng đất, thất thoát nguồn lực đất đai, phát sinh tranh chấp, khiếu kiện, công trình trái phép và khó khăn trong thu hồi, bồi thường, giải phóng mặt bằng.

Việc bổ sung các hành vi này nhằm phù hợp với quy định pháp luật về đất đai, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về đất đai, bảo vệ tài nguyên đất, quyền sử dụng đất hợp pháp.

Trao đổi với Báo điện tử Tuổi Trẻ, TS Đặng Văn Cường - giảng viên luật hình sự, khoa luật và lý luận chính trị, Trường đại học Thủy Lợi - đánh giá việc Bộ Công an đề xuất bổ sung hành vi chiếm đất và hủy hoại đất vào điều 228 Bộ luật Hình sự là cần thiết.

Theo ông, việc quản lý đất đai thời gian qua còn chưa chặt chẽ, nhiều nơi lỏng lẻo dẫn đến các hành vi vi phạm về đất đai gây mất an ninh trật tự, nhiều hệ lụy tiêu cực trong xã hội.

Thời gian qua tình trạng lấn chiếm đất, san lấp, đào bới, hủy hoại đất nông nghiệp, đất rừng, đất công, tự ý chuyển đổi hiện trạng đất diễn ra ở nhiều địa phương.

Việc này không chỉ xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức, cá nhân mà còn làm phá vỡ quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, gây khó khăn cho quản lý, thu hồi đất và bồi thường giải phóng mặt bằng.

Theo quy định Luật Đất đai 2024, hành vi chiếm đất và hủy hoại đất đều là các hành vi bị nghiêm cấm.

Luật Đất đai quy định chiếm đất là việc sử dụng đất do Nhà nước đã quản lý mà chưa được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép, hoặc sử dụng đất của người sử dụng đất hợp pháp khác mà chưa được người đó cho phép.

Cùng với đó hủy hoại đất là hành vi làm biến dạng địa hình, làm suy giảm chất lượng đất, gây ô nhiễm đất mà làm mất hoặc giảm khả năng sử dụng đất theo mục đích đã được xác định.

Tuy nhiên hiện các hành vi này chủ yếu mới bị xử lý bằng biện pháp hành chính theo quy định tại nghị định 123/2024, buộc khôi phục hiện trạng.

Nhiều trường hợp chế tài hành chính chưa đủ sức răn đe, đặc biệt đối với các trường hợp có tính chất chuyên nghiệp, có tổ chức hoặc gây thiệt hại lớn. Nhiều trường hợp chiếm đất thu lợi bất chính với số tiền hàng chục tỉ đồng hoặc gây thiệt hại đến hàng chục tỉ đồng.

Song mức xử phạt chưa đủ sức răn đe dẫn đến hành vi chiếm đất, hủy hoại đất xảy ra khá phổ biến ở nhiều địa phương, nhất là các khu vực ngoại thành, khu vực có quy hoạch, đất đai có thể khai thác làm nguyên liệu cho công nghiệp...

Ông Cường nhấn mạnh việc hình sự hóa các hành vi này góp phần khép kín hành lang pháp lý, phòng ngừa, tạo cơ sở xử lý nghiêm các trường hợp cố tình vi phạm, bảo đảm tính thống nhất giữa pháp luật đất đai và hình sự...

Chỉ nên xử lý các trường hợp có tính chất nguy hiểm cho xã hội

TS Đặng Văn Cường lưu ý không nên hình sự hóa mọi hành vi chiếm đất hoặc hủy hoại đất. Bộ luật Hình sự chỉ nên xử lý các trường hợp có tính chất nguy hiểm cho xã hội.

Như gây hậu quả nghiêm trọng, giá trị thiệt hại lớn, diện tích đất bị xâm phạm lớn, đã bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc đã bị buộc khắc phục nhưng vẫn tiếp tục vi phạm, hoặc thực hiện có tổ chức, vì động cơ vụ lợi.

Với các vi phạm thông thường, lần đầu, mức độ ít nghiêm trọng vẫn nên ưu tiên áp dụng các chế tài hành chính, dân sự theo đúng nguyên tắc chỉ sử dụng chế tài hình sự như biện pháp cuối cùng.

Bên cạnh đó cần quy định rõ các dấu hiệu cấu thành tội phạm, đặc biệt là tiêu chí xác định hành vi "chiếm đất", "hủy hoại đất", mức độ thiệt hại, diện tích đất bị xâm phạm, hậu quả đối với môi trường và trật tự quản lý đất đai.

Việc này tránh tình trạng áp dụng pháp luật không thống nhất hoặc hình sự hóa các tranh chấp dân sự, hành chính về đất đai.

Đại biểu Phạm Văn Hòa, thành viên Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, đồng tình đề xuất bổ sung các hành vi chiếm đất và hủy hoại đất vào dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi. Bởi các hành vi này xảy ra ở nhiều nơi, gây bức xúc dư luận, nhưng xử lý mới dừng ở hành chính.

Ông đề nghị cơ quan soạn thảo cần quy định chặt chẽ, rõ ràng các dấu hiệu, tiêu chí xác định cấu thành hành vi này và có hướng dẫn cụ thể trong quá trình áp dụng. Việc này góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về đất đai, bảo vệ nguồn tài nguyên, quyền sử dụng đất hợp pháp của người dân...