Nóc nhà trở thành nơi tương tác xã hội vui vẻ và hiệu quả - Ảnh: B.D.Đ.
Một chuyến khám phá thành phố "ổ chuột" này sẽ mở ra những góc nhìn thú vị về favela đặc biệt ở Brazil.
Một đô thị đi bộ kỳ lạ
Nằm sừng sững trên những sườn dốc, nhìn thẳng xuống khu phố giàu có São Conrado đầy những tòa cao ốc bóng loáng và sân golf xanh mướt, Rocinha hiện ra như một khối kiến trúc khổng lồ, mê cung của những ngôi nhà gạch đỏ xếp chồng lên nhau đến nghẹt thở.
Nhìn từ xa, nó giống tác phẩm điêu khắc trừu tượng bám chặt vào vách núi. Nhưng khi bước vào trong, tôi mới thấy đó là một đô thị vận hành với một nhịp độ khủng khiếp, thách thức mọi định nghĩa về quy hoạch chính thống.
Lịch sử Rocinha được viết bằng những cuộc di cư. Vào năm 1930, những người lao động nghèo từ vùng nông thôn đông bắc Brazil đổ về Rio de Janeiro tìm kiếm một cuộc đời mới. Khi cánh cửa của các khu nhà ở theo quy hoạch tại Rio đóng sầm trước mặt họ vì chi phí đắt đỏ, người dân nghèo không còn lựa chọn nào khác ngoài việc hướng mắt lên những vách núi cheo leo - nơi được coi là "đất chết" vì địa hình hiểm trở và thiếu hạ tầng kỹ thuật.
Qua gần một thế kỷ, mảnh đất chỉ rộng khoảng 1,4 km² này đã thành nhà của một cộng đồng khổng lồ. Những căn nhà ban đầu chỉ là lán trại tạm bợ dần được kiên cố hóa bằng gạch đỏ và xi măng, chồng tầng lên nhau theo sự nảy nở của các thế hệ gia đình. Bất kỳ ai từng len lỏi trong những con hẻm hẹp đến mức hai người đi ngược chiều phải nghiêng vai, hay đứng giữa những đường dây điện chằng chịt như mạng nhện, đều hiểu rằng con số thống kê dân số ở đây chỉ là bề nổi.
Vào trong những con hẻm nhỏ, tôi có cảm giác như đang trở lại những ngõ nhỏ Hà Nội thập niên 1980 - 1990, mọi thứ đều nén chặt lại. Những con phố ở đây phức tạp tới mức các công ty chuyển phát không dám đi vào mê cung ngõ hẻm không số, người dân tự lập ra hệ thống chuyển phát thư từ dựa trên sự thông thạo từng ngách nhỏ của những người đưa thư địa phương. Họ biết rõ ai đang sống ở đâu, ngay cả khi ngôi nhà đó chỉ là một căn phòng chồng lên một căn phòng khác.
Rocinha ngày nay không còn những túp lều tạm bợ ván gỗ mà đã thành một "thành phố gạch đỏ". Hầu hết nhà cửa được xây dựng kiên cố và kỳ lạ. Ngôi nhà này là móng cho ngôi nhà kia, sân thượng gia đình này lại là lối đi cho gia đình khác. Hệ thống kiến trúc này tạo nên diện mạo thị giác đặc trưng như những hình khối nhấp nhô, rực rỡ và lộn xộn, nơi ranh giới giữa không gian riêng tư và công cộng bị xóa nhòa.
Tham quan khu vực, chúng tôi được dẫn qua những cầu thang liên thông bất tận, đi qua cả các phòng ngủ, bếp ăn của các hộ dân như đang qua con phố nhiều tầng. Một trải nghiệm rất lạ lùng về sự chật chội.
Thế nhưng chính trong sự nén chặt đó, một sức sống mãnh liệt đã trỗi dậy. Mật độ này tạo ra "đô thị đi bộ" hoàn hảo - nơi mọi dịch vụ đều nằm trong tầm tay và mọi góc phố đều luôn rộn ràng tiếng người. Điều này làm tôi thấy có những nét tương đồng văn hóa vỉa hè nước ta.
Trận bóng giao hữu của du khách và thanh niên Rocinha trên sân thượng
Thành phố trong lòng thành phố
Khác với hình dung về khu "ổ chuột" nghèo nàn, thực tế Rocinha vận hành như một thành phố độc lập với đầy đủ các thiết chế kinh tế phi chính thức cực kỳ hiệu quả. Nơi đây sở hữu hàng trăm ngân hàng, hiệu thuốc đến các tuyến xe buýt riêng phục vụ địa hình dốc. Họ tự tổ chức, từ việc dạy nhạc samba đến các chương trình hỗ trợ y tế cộng đồng.
Vì thiếu công viên và quảng trường nên mỗi ban công, mỗi bậc thang hay thậm chí là nóc nhà đều trở thành nơi tương tác xã hội. Đó trở thành những không gian sinh hoạt, qua lại và gặp gỡ giữa những láng giềng.
Các gia đình thường hỗ trợ nhau qua mô hình trông trẻ tập thể, nấu ăn chung và chia sẻ nguồn nước hay điện năng. Hầu hết cư dân vừa làm thuê cho các khu nhà giàu lân cận, vừa tự kinh doanh ngay trong khu phố mình.
Rocinha hiện nay đã trở thành một điểm đến du lịch đầy tranh cãi nhưng vô cùng hấp dẫn. Du khách quốc tế đổ về đây không phải để xem sự nghèo khổ theo kiểu "vườn thú người", mà để thực sự hiểu cấu trúc xã hội phức tạp và sức sáng tạo của người Brazil.
Cũng như bao du khách khác, tôi buộc phải đi cùng hướng dẫn viên là người địa phương để được tận mắt thấy những quán cà phê trên sân thượng có tầm nhìn ra biển xanh ngắt đẹp không kém gì các khách sạn 5 sao. Chúng tôi đã cùng đá bóng với các thanh niên trẻ và trò chuyện với các cô bán hàng tạp hóa vui tính.
Ở góc độ phê phán, nhiều nhà quan sát cảnh báo việc biến Rocinha thành một món hàng du lịch. Các tour "tham quan khu ổ chuột" tạo ra cái nhìn phiến diện, biến sự nghèo đói thành trải nghiệm giải trí, trong khi thực tế xã hội bên dưới vẫn đầy rẫy xung đột.
Cá nhân tôi cũng cảm nhận bầu không khí đề phòng khi đi qua những khúc quanh hẹp. Tuy nhiên, việc tham quan có tổ chức rất an toàn và luôn có sự theo sát của hướng dẫn viên địa phương. Họ chỉ yêu cầu chúng tôi một điều duy nhất là không được chụp hình khi chưa được cho phép.
Đoàn xe mô tô xuống núi tạo cảm giác mạnh cho du khách
Tôn trọng những gì đã có
Rocinha không phải là một mô hình hoàn hảo, nhưng nó là minh chứng về sự bền bỉ. Thay vì dẹp bỏ hay sửa đổi cấu trúc nhà cửa người dân, chính quyền thành phố đang tập trung vào những "điểm chạm" công cộng như lát đá các lối đi gồ ghề, xây dựng cầu đi bộ kết nối các hẻm dốc, lắp đặt hệ thống cáp treo để giải quyết bài toán giao thông, cải thiện hệ thống chiếu sáng và thu gom rác thải.
Bên cạnh đó người dân Rocinha tự chế ra hệ thống cấp thoát nước bằng ống nhựa chạy dọc các bức tường, len lỏi qua từng mái nhà. Dù ban đầu nó là "mê hồn trận" các đường dây câu móc đầy rủi ro, nhưng nó đã vận hành liên tục để cung cấp sức sống cho hàng vạn hộ gia đình. Thay vì cắt bỏ những đường dây này, chính quyền hỗ trợ kỹ thuật để chuẩn hóa chúng, biến chúng thành mạng lưới an toàn và chính quy hơn.
Việc nâng cấp này tôn trọng những gì đã có, biến sự "phi chính thức" thành "chính thức" một cách từ từ, không gây sốc cho cấu trúc xã hội.
Qua câu chuyện của Rocinha, ta thấy các favela ở đây không phải là sản phẩm lỗi của quy hoạch, chúng là kết quả tất yếu của quá trình di dân và nhu cầu sinh tồn. Việc công nhận khu vực này như một phần của đô thị đã giúp nhà quản lý có những chính sách bao trùm thay vì loại trừ, và đặc biệt là không gây sốc cho người dân.
Cuối buổi tham quan, tôi còn được trải nghiệm nền kinh tế đêm sôi động với những quán bar, tiệm ăn luôn rộn rã tiếng cười và màn lao dốc bằng mô tô do các tài xế địa phương đạo diễn, len qua hàng dài xe tải và xe buýt lớn.
Bác tài xế hỏi tôi có sợ xe mô tô không, tôi trả lời rằng ở Việt Nam chúng tôi cũng có rất nhiều xe trong thành phố, chỉ khác là không đi trên con dốc cao tới vậy. Với tôi, chuyến tham quan khu vực bí ẩn này xứng đáng là một trong những điểm hấp dẫn bậc nhất của Rio de Janeiro.
