Dòng tia khiến châu Âu hứng chịu nắng nóng kéo dài

Dòng tia liên tục thay đổi có thể giữ không khí ấm phía trên châu Âu, dẫn đến các đợt nắng nóng kéo dài từ hai tuần trở lên. Theo Prevention Web, dòng tia là các dải gió tập trung ở tầng thượng quyển, di chuyển quanh Trái Đất ở Bắc và Nam bán cầu vị trí chính xác của chúng không cố định, có thể dịch chuyển về phía bắc hoặc nam và thay đổi hướng đi để phản ứng với sự thay đổi vị trí và cường độ của hệ thống thời tiết áp cao và áp thấp.

Theo New Scientist, do chỉ có dữ liệu khí quyển hàng ngày của khoảng 20 đợt nắng nóng kéo dài, Duncan Pappert, nghiên cứu sinh tại Đại học Bern ở Thụy Sĩ và đồng nghiệp Olivia Martius, mô phỏng 1.900 đợt nắng nóng ngắn ngày bằng mô hình khí hậu tiên tiến và phân tích. Họ phát hiện những giai đoạn nắng nóng này thường chịu ảnh hưởng từ hai kiểu mô hình khí quyển.

Trong cả hai loại, sóng Rossby đều thay đổi dòng tia vùng cực, vành đai gió mạnh trên cao ở khoảng 60 độ vĩ bắc. Sóng Rossby là những luồng sóng uốn lượn khổng lồ trong khí quyển và đại dương của Trái Đất, hình thành do sự tự quay của hành tinh và đóng vai trò cốt lõi trong điều hòa nhiệt độ toàn cầu bằng cách chuyển không khí ấm về phía vùng cực và không khí lạnh về phía xích đạo.

Ở kiểu 1, dòng tia trở nên lượn sóng hơn, uốn cong về phía bắc quanh nước Anh và Scandinavia trước khi đổi hướng về phía nam, tạo thành hình dạng giống chữ cái omega (Ω) trong bảng chữ Hy Lạp. Một rãnh áp cao bền vững hình thành trong khối chặn omega này, tạo điều kiện vòm nhiệt tồn tại dai dẳng phía trên Tây Âu. Thay vì phá vỡ rãnh, các cơn bão từ Đại Tây Dương tăng cường hoàn lưu xoáy áp thấp ở đầu khối omega, kéo không khí nóng từ vùng cận nhiệt đới lên phía bắc khi nó xoay tròn.

Hai trường hợp nêu trên đều dẫn đến vòm nhiệt hoạt động không ngừng ở Tây Âu. Trên bề mặt Trái Đất, không khí di chuyển từ hệ thống áp cao đến các khu vực áp thấp. Khi không khí khô dồn từ trên cao xuống, nó bị nén lại và nóng lên, tương tự quá trình bơm lốp xe đạp. Không khí ẩm không thể bốc lên cao để tạo thành mây, vì vậy bầu trời trong xanh và ánh nắng liên tục làm nóng tầng khí quyển thấp hơn. Ánh nắng cũng nung nóng mặt đất, làm khô lớp đất và giảm bay hơi, tạo thành vòng lặp liên tục.

Hai kiểu mô hình dòng tia này là xu hướng phổ biến và không mang tính tuyệt đối. Theo Pappert, vòm nhiệt phía sau đợt nắng nóng kỷ lục hồi tháng 6 khiến khoảng 20.000 người chết ở châu Âu là kiểu 2 trước khi biến đổi thành kiểu 1. Đợt nắng nóng hiện nay tại châu Âu chủ yếu giống kiểu 1, với một rãnh áp thấp ở phía tây của rãnh áp cao phía trên châu Âu.

Các đợt nắng nóng kéo dài ít nhất một tuần nguy hiểm hơn so với sự kiện vài ngày vì cơ thể người chịu áp lực lâu hơn. Cơ sở hạ tầng như đập thủy điện và nông nghiệp cũng chịu ảnh hưởng. Việc hiểu rõ về mô hình khí quyển có thể giúp chuyên gia đưa ra cảnh báo sớm về đợt nắng nóng kéo dài, giúp người dân, doanh nghiệp và nhà chức trách có thêm thời gian chuẩn bị ứng phó.

Các đợt nắng nóng đang trở nên gay gắt, thường xuyên và kéo dài hơn do quá trình ấm lên toàn cầu đang nâng cao nhiệt độ nền. Theo nghiên cứu công bố năm 2022 trên tạp chí Nature Communications, nắng nóng ở châu Âu tăng nhanh gấp 3-4 lần so với những nơi khác ở vĩ độ trung bình của Bắc bán cầu như Mỹ hoặc Canada.

Một số nghiên cứu chỉ ra khối chặn áp cao liên quan đến dòng tia sẽ trở nên phổ biến và dai dẳng hơn ở châu Âu trong khi các mô hình khác cho thấy sự thay đổi. Dòng tia đang bắt đầu dịch chuyển về phía bắc, có thể mang lại điều kiện khô hơn ở miền nam châu Âu. Nếu kiểu mô hình 1 và 2 xuất hiện nhiều hoặc kéo dài hơn, nó sẽ gây thiệt hại lớn cho nền kinh tế và sức khỏe con người.