Đột phá về điều trị rụng tóc và ý nghĩa đối với những phụ nữ như tôi

Đột phá về điều trị rụng tóc và ý nghĩa đối với những phụ nữ như tôi

• • 

  • Tác giả, Victoria Derbyshire
  • Vai trò, người dẫn chương trình Newsnight

• Được đăng 5 phút trước

• Thời gian đọc: 13 phút

Tôi vẫn nhớ như in khoảnh khắc tóc mình bắt đầu rụng.

Vào một tối thứ Bảy, tôi quỳ gối bên bồn tắm trong một phòng khách sạn, gội đầu để chuẩn bị dự tiệc sinh nhật tuổi 40 của một người bạn.

Mười bảy ngày trước, tôi đã trải qua buổi hóa trị đầu tiên trong tổng số sáu đợt điều trị ung thư vú. Thế nhưng suốt nhiều ngày liền, tóc tôi vẫn chưa có dấu hiệu rụng.

Tôi đã tự thuyết phục bản thân rằng có lẽ mình nằm trong số những người may mắn.

Nhưng khi đưa vòi sen lên đầu, dòng nước bỗng sẫm màu khi những lọn tóc nâu dài bắt đầu cuộn lại quanh miệng lỗ thoát nước ngay trước mắt tôi. Và tôi hoàn toàn bất lực, không thể ngăn điều đó xảy ra.

"Ồ, vậy là đến lúc rồi", tôi tự nhủ vì thực lòng không ngờ nó sẽ đến nhanh như vậy.

Trong quá trình hóa trị, tôi đã đội mũ lạnh – loại mũ làm lạnh da đầu nhằm hạn chế rụng tóc trong quá trình điều trị. Các bác sĩ nói với tôi rằng phương pháp này không phải lúc nào cũng hiệu quả.

Có thể điều này nghe hơi cường điệu, nhưng với tôi, mất tóc còn tồi tệ hơn cả việc mất một bên ngực sau ca phẫu thuật cắt bỏ. Vì sao ư? Bởi khi không còn mái tóc, tôi không còn là chính mình nữa. Cho đến khi tóc bắt đầu rụng, tôi chưa từng nhận ra rằng mái tóc là một phần bản sắc của mình.

Giờ đây, các nhà khoa học Nhật Bản tin rằng họ có thể đã tiến thêm một bước tới việc thay đổi thực tế rụng tóc cho hàng triệu người.

Trong một "bước đột phá lớn" – theo cách gọi của một số nhà nghiên cứu, nhóm khoa học do Giáo sư Takashi Tsuji dẫn đầu cho biết họ đã tái tạo thành công toàn bộ chu trình phát triển của tóc trên chuột – nghĩa là tóc có thể mọc, rụng rồi lại mọc trở lại một cách tự nhiên. Dù tóc cấy ghép hiện nay đã có thể phát triển, việc tạo ra các nang tóc có khả năng hoạt động giống hệt nang tóc tự nhiên trong cơ thể – liên tục mọc, rụng và tái sinh theo chu kỳ – vẫn là thách thức lớn đối với giới khoa học.

Đối với những phụ nữ phải sống chung với tình trạng rụng tóc – do điều trị ung thư, chứng rụng tóc từng mảng hay đơn giản là do tuổi tác – những bước tiến như vậy mở ra hy vọng về điều từng được xem là không thể: có thể phục hồi tóc rụng.

Rụng tóc ảnh hưởng đến hàng triệu người trên thế giới. Các nghiên cứu cho thấy khoảng một phần ba phụ nữ sẽ gặp tình trạng này vào một thời điểm nào đó trong cuộc đời.

Vậy tại sao những tổn thương về mặt cảm xúc do rụng tóc gây ra vẫn thường bị đánh giá thấp? Và phản ứng của chúng ta trước việc mất đi mái tóc nói lên điều gì về bản sắc cá nhân, cảm giác kiểm soát cuộc sống cũng như cách chúng ta nhìn nhận chính mình?

Tóc trong dòng chảy lịch sử

Trong suốt chiều dài lịch sử, tóc chưa bao giờ chỉ đơn thuần là tóc.

Ở Ai Cập cổ đại, pharaoh và phụ nữ quý tộc đội những bộ tóc giả tết cầu kỳ để thể hiện quyền lực. Vào thời Trung Cổ, mái tóc dài của phụ nữ lại gắn liền với nữ tính và đức hạnh. Trong thế kỷ 17, nam giới thượng lưu thường đội những bộ tóc giả dài, xoăn bồng bềnh gọi là periwig – biểu tượng của sự giàu có và địa vị xã hội. Đến thập niên 1920, kiểu tóc bob ngắn của phụ nữ trở thành biểu tượng cho tinh thần độc lập và nổi loạn của nữ giới.

" Mái tóc góp phần định hình bản sắc của chúng ta", bác sĩ tâm thần Sylvia Karasu nhận định. "Nó là một dấu mốc về mặt sinh học, sinh lý và xã hội, phản ánh các giai đoạn khác nhau trong cuộc đời mỗi người."

Và dĩ nhiên, tóc thường là một trong những điều đầu tiên chúng ta chú ý ở người khác.

"Bằng mái tóc, người ta thường có thể nhận biết giới tính, chủng tộc hay tôn giáo của một người. Nó gắn bó mật thiết với bản sắc đến mức trở thành yếu tố quan trọng trong cách chúng ta phân loại và nhận diện người khác", bà nói.

Mái tóc cũng gắn liền với phẩm giá con người. Trong lịch sử, việc cưỡng ép cắt hoặc cạo tóc thường được sử dụng như một cách tước bỏ bản sắc và nhân tính của một cá nhân.

Tại các trại tập trung của Đức Quốc xã, người Do Thái bị cạo trọc đầu và bắt mặc đồng phục tù nhân. Sau khi nước Pháp được giải phóng năm 1944, hàng ngàn phụ nữ bị cáo buộc hợp tác với lực lượng chiếm đóng Đức đã bị cạo đầu ở nơi công cộng như một hình thức trừng phạt và làm nhục. Một trong những bức ảnh nổi tiếng nhất về thời kỳ này là The Shaved Woman of Chartres của nhiếp ảnh gia Robert Capa, ghi lại hình ảnh một bà mẹ trẻ bước đi giữa đám đông đang chế giễu, với biểu tượng chữ thập ngoặc được vẽ trên trán.

Nếu mái tóc có thể mang nhiều ý nghĩa xã hội và cảm xúc đến vậy, thì không có gì ngạc nhiên khi các nhà khoa học dành nhiều năm tìm hiểu vì sao việc mất tóc lại có thể gây tổn thương sâu sắc đến thế, và liệu có thể đảo ngược điều này hay không.

'Không phải thứ phù phiếm'

Tôi đã phỏng vấn nhiều phụ nữ về mối quan hệ của họ với mái tóc cho podcast And Then Came Breast Cancer của tổ chức từ thiện Future Dreams. Hết lần này đến lần khác, họ đều nói với tôi cùng một điều: chuyện này không hề phù phiếm.

Nicky Elkington, một thợ làm tóc, cho biết cô quyết tâm không để rụng tóc trong quá trình hóa trị.

"Đây không phải là chuyện phù phiếm… Tôi nghĩ nhiều người vẫn nghĩ như vậy, nhưng mái tóc là bản sắc của bạn, và tôi không muốn trông như một người mắc ung thư", cô nói.

Với cô, điều tồi tệ nhất mà ai đó có thể nói là: "Chỉ là tóc thôi mà, đừng lo lắng."

Trong khi đó, Natasha Anderson, một y tá trường học và là mẹ của hai con, kể rằng từ nhỏ cô đã rất thích thay đổi kiểu tóc.

"Tuần này tôi để kiểu afro thật lớn, tuần sau lại nối tóc", cô nhớ lại.

"Đó không chỉ là mái tóc, mà còn là bản sắc của tôi."

Khi đối mặt với khả năng mất tóc vì hóa trị, cô đã nhờ anh trai cạo tóc cho mình.

"Tôi cảm thấy được giải thoát khi tóc được cạo đi", cô nói. "Tôi đã giành lại quyền kiểm soát tình hình… Việc nhìn tóc cứ thế rụng dần đau đớn và buồn bã hơn nhiều."

Một trong những điều khó khăn nhất khi mắc ung thư là bạn gần như không có quyền kiểm soát đối với bất cứ điều gì: từ chẩn đoán bệnh, quá trình điều trị cho đến các tác dụng phụ. Đối với một số phụ nữ, việc chủ động cạo tóc trước khi tóc tự rụng trở thành cách để họ lấy lại phần nào cảm giác làm chủ cuộc sống của mình.

Điều khiến tôi bất ngờ trong thời gian điều trị là sự xem nhẹ những bận tâm về vấn đề rụng tóc.

"Tại sao lại lo về mái tóc? Bạn vẫn còn sống cơ mà."

Đó là một câu hỏi hoàn toàn hợp lý. Và đúng vậy, tôi đã may mắn sống sót. Nhưng sống sót sau bệnh tật và đau buồn vì mất đi một phần bản sắc của mình là hai chuyện khác nhau.

Như bác sĩ tâm thần Sylvia Karasu đã nói với tôi, đối với nhiều người, việc mất tóc là một "dấu hiệu cho thấy mình là người bệnh".

Tóc giả

Khoảng 50% đến 75% tóc của tôi đã rụng trong thời gian hóa trị.

Trải nghiệm đã khiến tôi kiệt quệ.

Tôi còn nhớ lúc mình ngồi trong một salon tóc giả ở Richmond, khi chủ tiệm là Amy Holt nhẹ nhàng chải những lọn tóc rối của tôi. Tóc tôi rụng thành từng mảng lớn. Tôi đã khóc.

Theo Diane Trusson, một nhà nghiên cứu y khoa tại Đại học Nottingham, tình trạng rụng tóc đi kèm với chẩn đoán bệnh là "một cú đòn kép".

"Bạn vừa được thông báo rằng mình mắc ung thư. Sau đó bắt đầu điều trị, rồi lại phải đối mặt với điều khắc nghiệt này. Nó thay đổi cách mọi người nhìn bạn. Đó đơn giản là thêm một gánh nặng nữa phải chịu đựng, bên cạnh phẫu thuật và những liệu pháp điều trị vốn đã rất khắc nghiệt."

Đối với tôi, việc có một bộ tóc giả là rất quan trọng.

Tôi vẫn phải tiếp tục dẫn chương trình thời sự truyền hình hằng ngày. Tôi không muốn khán giả bị phân tâm khỏi những câu chuyện đang được đưa tin chỉ vì tôi cạo trọc đầu hoặc quấn khăn trên đầu. Tóc giả là lựa chọn phù hợp nhất.

Amy đã làm cho tôi một bộ tóc giả từ tóc thật từ những phụ nữ hiến tặng hoặc bán tóc của họ. Khi nhìn thấy bộ tóc giả lần đầu tiên, tôi có cảm giác rất khó diễn tả.

Nó giống mái tóc thật của tôi đến kinh ngạc: từ màu sắc, kiểu cắt cho đến độ dài.

Trong đầu tôi là cảm giác không thể tin nổi, còn cảm xúc thì thay đổi liên tục - một khoảnh khắc tôi bật khóc, khoảnh khắc tiếp theo lại tràn đầy phấn khởi vì biết rằng bộ tóc giả ấy sẽ giúp tôi tiếp tục cuộc sống thường nhật của mình.

Vì sao khoa học vẫn gặp khó

Các nhà khoa học vẫn chưa thực sự hiểu đầy đủ về khía cạnh sinh học của tình trạng rụng tóc.

Theo Giáo sư Claire Higgins tại Imperial College London, nghiên cứu về rụng tóc trong nhiều năm qua gặp khó khăn trong việc tìm kiếm tài trợ và sự quan tâm, đặc biệt là tình trạng rụng tóc ở phụ nữ.

"Phía phụ nữ chắc chắn là chưa được nghiên cứu đầy đủ," bà nói.

Bà cho biết phần lớn nghiên cứu tập trung vào rụng tóc ở nam giới, một phần vì nam giới có xu hướng thực hiện cấy tóc nhiều hơn, khiến việc thu thập mẫu da đầu cho nghiên cứu trở nên dễ dàng hơn.

"Đàn ông và phụ nữ thường được chữa trị giống nhau vì người ta cho rằng cơ chế là giống nhau, nhưng tôi không nghĩ nên như vậy," bà nói.

Bà dẫn chứng các nghiên cứu di truyền quy mô lớn về rụng tóc kiểu nam – thường có đặc trưng là đường chân tóc lùi và tóc mỏng dần ở đỉnh đầu – gọi là các nghiên cứu liên kết toàn bộ hệ gen (genome-wide association studies), vốn đã xác định được một số gen liên quan. Nhưng tất cả đều được thực hiện trên nam giới.

Gần đây hơn, các nhà nghiên cứu ở Đức đã nghiên cứu về di truyền của rụng tóc ở phụ nữ, vốn thường biểu hiện bằng tình trạng tóc thưa ở phần đỉnh đầu. Các nhà khoa học kỳ vọng sẽ tìm thấy ít nhất một phần chồng lấp về các gen liên quan.

"Nhưng lại không có," bà Higgins nói. Kết quả cho thấy rụng tóc ở nam và nữ có thể do những cơ chế khác nhau (dù giới khoa học vẫn chưa hoàn toàn chắc chắn nguyên nhân cụ thể là gì).

"Chúng ta biết các tế bào bị mất đi trong nang tóc, nhưng không biết chúng chết hay chỉ di chuyển đi nơi khác. Chúng ta biết rất ít về nguyên nhân [gây ra rụng tóc]."

Hi vọng mới

Đó là lý do công trình của Giáo sư Tsuji ở Nhật Bản trở nên quan trọng. Ông và nhóm nghiên cứu tin rằng họ đã tìm thấy một mảnh ghép còn thiếu.

Trong thời gian dài, giới khoa học cho rằng có hai loại tế bào chính tạo nên sự phát triển của tóc: tế bào gốc biểu mô, hình thành nang tóc ban đầu, và tế bào nhú bì, đóng vai trò "ra lệnh" cho tóc mọc.

Trong phòng thí nghiệm, những tế bào này không thể tạo ra tóc mà chỉ có thể làm vậy khi được cấy vào da và kết nối với mô bên dưới.

Nhưng Giáo sư Tsuji cho biết nghiên cứu của ông đã phát hiện một "loại tế bào thứ ba mới", gọi là tế bào hỗ trợ tái tạo nang tóc.

Điểm quan trọng là loại tế bào này có thể đưa khoa học tiến gần hơn tới khả năng nuôi tóc trong phòng thí nghiệm.

"Nói đơn giản là nghiên cứu của chúng tôi xác định được một loại tế bào hỗ trợ sự phát triển, tăng trưởng và tái tạo của nang tóc", Giáo sư Tsuji nói.

Ông gọi phát hiện này là "một bước đột phá lớn", có thể tạo ra thay đổi trong điều trị chứng rụng tóc.

Bà Claire Higgins không tham gia nghiên cứu nhưng cũng đồng ý đây là phát hiện quan trọng. Bà nói rằng trước đây người ta mới chỉ tạo được một phần nang tóc trong phòng thí nghiệm.

"Chưa ai tạo được nang tóc có chu kỳ hoàn chỉnh như vậy," bà nói. "Đó là một bước tiến rất lớn." Nghĩa là các nang tóc có thể mọc, rụng và mọc lại như tóc tự nhiên.

Nghiên cứu mới chỉ được thực hiện trên chuột, chủ yếu từ tế bào râu chuột. Việc chuyển sang ứng dụng cho con người vẫn còn khó vì cơ chế tóc người phức tạp hơn nhiều.

Tuy vậy, ông Tsuji vẫn lạc quan: "Chúng tôi tin rằng mình đã tiến xa hơn rất nhiều so với trước đây."

Năm ngoái, tôi thấy một bài đăng trên mạng xã hội kèm ảnh cận cảnh Catherine, Vương phi xứ Wales, tại một sự kiện. Dòng chữ chỉ viết: "đó là một bộ tóc giả tệ".

Tôi thấy điều đó vô cùng tàn nhẫn.

Không ai biết bà đã trải qua điều trị như thế nào, liệu bà có rụng tóc hay đội tóc giả hay không. Nếu ai nói điều đó với tôi trong thời gian hóa trị, có lẽ tôi sẽ chỉ muốn trốn trong nhà.

Thực tế, rụng tóc do bệnh tật không phải là điều bất cứ ai lựa chọn. Đó là sự áp đặt, và với tôi, đó là lý do khiến việc chấp nhận nó trở nên khó khăn.

Và điều đó quan trọng là tóc không bao giờ chỉ là tóc.

Với nhiều người, nó là bản sắc, là sự riêng tư, là cách chúng ta cảm thấy mình có quyền kiểm soát và tự tin. Vì vậy, xin hãy hiểu vì sao tóc lại quan trọng đến vậy.

Florence Freeman tường thuật bổ sung