Iran ba tuần qua tăng tốc chuyển dầu qua Hormuz nhờ lệnh ngừng bắn ký với Mỹ, cố gắng xuất khẩu tối đa trước khi giao tranh tái bùng phát.
Sau khi Mỹ và Iran ký bản ghi nhớ hồi giữa tháng 6, Washington dỡ bỏ phong tỏa các cảng biển và nới lỏng hạn chế với đội tàu vận tải Iran, tạo điều kiện để Tehran cấp tập đưa dầu và hàng hóa ra vào cảng.
Công ty dữ liệu Kpler cho hay hơn 34 triệu thùng dầu thô của Iran đã được chuyển qua eo biển Hormuz, theo hải trình sát lãnh hải nước này, kể từ khi Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa vào ngày 18/6.
Bản ghi nhớ được ví như "chiếc phao cứu sinh" với nền kinh tế Iran, bởi trong hai tháng Mỹ thực thi lệnh phong tỏa cảng biển trước đó, hoạt động xuất khẩu dầu của Tehran gần như tê liệt, ảnh hưởng lớn đến nguồn thu lớn nhất của nước này.
Lượng dầu không thể xuất khẩu bị ứ đọng trong các kho chứa đang đầy lên rất nhanh, đẩy Tehran đứng trước nguy cơ phải đóng cửa mỏ khai thác, điều có thể gây tổn hại lâu dài đến các giếng dầu.
Việc mất nguồn thu từ xuất khẩu dầu còn khiến Iran đứng trước nguy cơ cạn kiệt ngoại tệ để bổ sung nguồn dự trữ lương thực. Dù Mỹ cấp ngoại lệ miễn trừ cho các mặt hàng nông nghiệp khỏi lệnh phong tỏa cảng biển Iran, nhiều hãng tàu chở nông sản vẫn ngần ngại giao hàng do những rủi ro pháp lý tiềm ẩn khi giao dịch với Tehran.
Tàu neo đậu ở eo biển Hormuz, ngoài khơi Bandar Abbas, Iran, ngày 17/6. Ảnh: AP
Trong bối cảnh đó, quyết định dỡ lệnh phong tỏa của Tổng thống Mỹ Donald Trump đã giúp giải tỏa khó khăn cho Iran. Nó cho phép Tehran có thể xuất khẩu lượng dầu bị dồn ứ trên đất liền hoặc trên các tàu chở dầu neo đậu ở vịnh Ba Tư, cũng như nhập trở lại các mặt hàng thiết yếu.
Dữ liệu từ Kpler cho thấy 3 chuyến hàng đậu nành từ Brazil đã băng qua eo biển Hormuz để đến Iran vào những ngày cuối tháng 6. Iran đang rất cần đậu nành để làm thức ăn chăn nuôi gia súc trong bối cảnh giá sữa và thịt trong nước tăng phi mã.
Trong ba tuần hai bên thực thi lệnh ngừng bắn, một số cuộc đụng độ nhỏ lẻ đã nổ ra, sau khi Iran bị cáo buộc tập kích các tàu hàng di chuyển theo lộ trình phía nam Hormuz, sát lãnh hải Oman. Đây là lộ trình do Mỹ phối hợp với Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) và Oman vạch ra, để tàu bè không phải di chuyển theo lộ trình phía bắc Hormuz, vốn bị Iran kiểm soát.
Iran đã rất tức giận với việc Mỹ vạch lộ trình thay thế ở Hormuz, cáo buộc Washington vi phạm cam kết trong bản ghi nhớ. Tuy nhiên, các bên chỉ đấu hỏa lực trong thời gian ngắn, sau đó tuyên bố vẫn thực thi lệnh ngừng bắn, cho phép tàu thuyền tiếp tục di chuyển qua Hormuz.
Dữ liệu do tổ chức giám sát Global Fishing Watch công bố cho thấy mật độ tàu thuyền di chuyển dày đặc qua Hormuz trong giai đoạn 18/6 đến 8/7, ở cả lộ trình phía bắc và phía nam eo biển.
Mức độ tàu hiện diện ở eo biển Hormuz trong 2 giai đoạn. Đồ họa: WSJ
Đến ngày 7/7, Cơ quan An ninh Hàng hải Vương quốc Anh (UKMTO) thông báo 3 tàu hàng bị tấn công gần bờ biển Oman, khi chúng đi qua eo biển Hormuz. Trong số này có một tàu chở khí tự nhiên hóa lỏng của Qatar và một siêu tàu dầu Arab Saudi.
Đây được coi là "giọt nước tràn ly" khiến Tổng thống Trump tức giận ra lệnh tiến hành các cuộc không kích vào Iran để đáp trả. Ông Trump ngày 8/7 tuyên bố lệnh ngừng bắn với Iran đã "chấm dứt" và các cuộc tập kích ăn miếng trả miếng giữa hai bên kéo dài nhiều ngày sau đó.
Dù giao tranh tái bùng phát khiến lưu thông qua eo biển bị hạn chế, dữ liệu của Kpler cho thấy trong 3 ngày từ 8/7 đến 10/7, hơn 30% trong số 101 tàu đi qua Hormuz đã sử dụng lộ trình sát bờ biển Iran. Hầu hết số tàu đó đều mang hàng hóa vào nước này hoặc chở dầu của Iran ra thị trường thế giới, cho thấy Tehran đang nỗ lực tận dụng cơ hội để xuất khẩu càng nhiều dầu càng tốt.
Trong số các tàu qua eo biển ba ngày này có nhiều tàu từng đối mặt nguy cơ bị Mỹ bắt theo lệnh phong tỏa. Một tàu chở dầu treo cờ Benin, từng bị Mỹ trừng phạt vì vận chuyển dầu cho Tehran, đang chở 2 triệu thùng dầu thô của Iran.
Danh sách còn gồm có hai tàu container thuộc sở hữu của Hãng tàu Cộng hòa Hồi giáo Iran (IRISL), công ty bị trừng phạt vì cáo buộc hỗ trợ cho chương trình tên lửa đạn đạo và hạt nhân của Iran. Một tàu chở hàng treo cờ Comoros, từng bị Liên Hợp Quốc điều tra vào năm 2024 vì nghi ngờ buôn lậu vũ khí từ Iran cho lực lượng Houthi ở Yemen, cũng đã đi qua eo biển.
"Việc dỡ bỏ lệnh phong tỏa của Mỹ khiến thỏa thuận này có lợi hơn cho Iran. Họ có thể xuất khẩu dầu của mình mà không gặp trở ngại nào, trong khi vẫn tấn công các chuyến hàng của những nước khác", Saeid Golkar, chuyên gia về Iran tại Đại học Tennessee ở Chattanooga, nhận định.
Dẫu vậy, Iran vẫn phải đối mặt với một số thách thức, theo Rebecca Feng, nhà bình luận của WSJ.
Dù Iran đã thành công đưa các thùng dầu ra khỏi vịnh Ba Tư và chuyển đến một trung tâm trung chuyển ngoài khơi bờ biển Malaysia, một số khách hàng vẫn tỏ ra e dè trước việc mua dầu từ Iran.
Lệnh miễn trừ trừng phạt của Mỹ, vốn cho phép các bên mua dầu của Iran một cách công khai, có hiệu lực đến ngày 21/8 theo bản ghi nhớ. Tuy nhiên, Tổng thống Trump đã cảnh báo hải quân Mỹ có thể tái áp đặt lệnh phong tỏa và bắt đầu chặn bắt các tàu rời khỏi Iran nếu nước này tiếp tục tấn công các tàu thuyền ở eo biển Hormuz.
Các khách hàng lớn như Hàn Quốc hay Nhật Bản cần có thời gian để tiến hành thẩm định pháp lý và mức độ tuân thủ trước khi mua dầu thô của Iran, theo Tom Reed, trưởng bộ phận phân tích thị trường dầu mỏ tại Argus Media.
Khách hàng cũng đã quen với việc mua dầu của Iran với giá chiết khấu sâu khi các lệnh trừng phạt còn hiệu lực. Do đó, việc Iran cố gắng bán dầu với mức giá tiệm cận với giá quốc tế và cao hơn một số nhà sản xuất Trung Đông khác đang khiến người mua chần chừ và chờ đợi Tehran hạ giá, theo Reed.
Trung Quốc, khách hàng mua dầu mỏ hàng đầu của Iran, cũng đã giảm lượng mua trong tháng 6. Theo đơn vị theo dõi tàu biển Vortexa, Bắc Kinh chỉ nhập khẩu 880.000 thùng dầu Iran mỗi ngày, giảm 38% so với tháng 5.
Trong bối cảnh này, Iran phải chạy đua để xuất khẩu được nhiều dầu nhất có thể. "Đây thực sự là một cuộc chạy đua với thời gian", ông Reed nhận định.
Cuộc đua này dường như đã kết thúc khi lực lượng hải quân thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) ngày 12/7 tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz, sau khi phóng tên lửa vào một tàu thương mại.
IRGC tuyên bố toàn bộ tàu dân sự hay quân sự sẽ không được phép đi qua eo biển, cáo buộc một số phương tiện đã "phớt lờ cảnh báo", không chuyển sang tuyến đường được Tehran phê chuẩn.
Mỹ sau đó đã tiến hành cuộc không kích quy mô lớn vào khoảng 140 mục tiêu quân sự, gồm các trận địa tên lửa và UAV, năng lực hải quân, kho đạn, mạng lưới thông tin liên lạc và các cơ sở giám sát ven biển của Iran.
Iran đáp trả bằng cách phóng tên lửa, UAV vào căn cứ quân sự Mỹ tại các nước vùng Vịnh, khiến căng thẳng giữa hai bên tiếp tục leo thang sau hơn ba tuần yên ắng.
Thanh Tâm (Theo WSJ, AFP, Reuters)
