Là thanh tra quân đội đầu tiên của Ukraine, Reshetylova đã kiên định đối đầu các tướng lĩnh và vượt qua nhiều áp lực để bảo vệ quyền lợi cho binh sĩ.
Được chính phủ giao trọng trách giám sát quyền lợi của binh lính Ukraine, Olha Reshetylova, 40 tuổi, đã phải đối mặt với nhiều bất mãn từ một số chỉ huy cấp cao. Dù vậy, bà khẳng định công việc mình đang làm giúp quân đội Ukraine trở nên mạnh mẽ hơn.
Hơn một thập kỷ trước, vào năm 2014, khi Nga sáp nhập bán đảo Crimea và cuộc chiến với phe ly khai do Nga hậu thuẫn nổ ra ở miền đông Ukraine, Reshetylova đã đứng ra quyên góp tiền để mua áo chống đạn cho các binh sĩ ở tiền tuyến.
Reshetylova đồng sáng lập một tổ chức phi chính phủ mang tên "Sống sót Trở về" và bắt đầu làm báo trong lĩnh vực nhân quyền, tập trung chủ yếu vào quyền lợi của binh sĩ.
Sau khi Nga phát động chiến dịch ở Ukraine năm 2022, chứng kiến thực tế có quá nhiều binh sĩ Ukraine bị chính cấp trên chèn ép và đối xử bất công, bà trở thành nhà hoạt động dân sự đấu tranh với những sai phạm trong quân đội Ukraine, công việc khiến không ít tướng lĩnh không có thiện cảm với bà.
Thanh tra Bảo vệ Quyền lợi Binh sĩ Ukraine Olha Reshetylova. Ảnh: BBC
Dù vậy, Reshetylova vẫn được bổ nhiệm vào một vị trí tiền thân là phái viên bảo vệ quyền lợi binh sĩ. Vai trò của bà ngày càng nổi bật, bởi quân đội Ukraine không có cơ quan chuyên trách để tiếp nhận khiếu nại từ binh lính, chẳng hạn những vụ sĩ quan chỉ huy trù dập cấp dưới bằng cách đe dọa điều họ thực hiện những nhiệm vụ không khác gì tự sát.
Reshetylova từng bị đe dọa truy tố vì các cuộc điều tra của mình. Bà kể có lần một viên chỉ huy còn ra lệnh binh lính chĩa súng để ngăn bà bước vào căn cứ. Reshetylova cũng từng là mục tiêu của một chiến dịch bôi nhọ trên mạng xã hội nhằm vu khống bà làm gián điệp cho nước ngoài.
Bất chấp tất cả, bà vẫn kiên định với nỗ lực của mình và trong một cuộc họp tối 30/12/2024, Tổng thống Volodymyr Zelensky đã đề nghị bà đảm nhận vị trí thanh tra quân đội, đồng thời soạn thảo dự luật để quy định rõ vai trò, quyền hạn của chức vụ này. Ông đã chấp thuận ý tưởng thành lập vị trí đó sau nỗ lực thúc đẩy từ các nhà hoạt động xã hội.
Đến tháng 10 năm ngoái, Tổng thống Zelensky chính thức bổ nhiệm bà làm thanh tra quân đội đầu tiên. Trong tuyên bố sau đó, ông Zelensky mô tả Reshetylova là "một nhà hoạt động nhân quyền Ukraine nổi tiếng, giàu kinh nghiệm và hiệu quả".
Rời khỏi Văn phòng Tổng thống tại thủ đô Kiev ngày hôm đó, Reshetylova nhanh chóng bị lạc giữa những con phố tối tăm, nơi các ngả đường đều bị chặn bởi bao cát và những trạm kiểm soát bảo vệ.
"Trời lạnh giá, tối đen, còn tôi hoàn toàn trơ trọi một mình", bà kể lại. "Tôi không có ê-kíp, không có nhân viên, không gì cả. Chỉ một mình tôi tự xoay xở. Tôi đã nghĩ: 'Trời ơi, mình phải làm gì bây giờ đây?'".
Reshetylova gọi điện cho Ruslan Tsyhankov, cựu công tố viên quân sự kiêm cộng sự lâu năm, để nhờ giúp đỡ. Sau này, ông trở thành phó tướng của bà. Hai người đã dành nhiều tháng để phác thảo định hướng cho vai trò thanh tra quân đội.
Các tướng quân đội Ukraine, vốn không thích việc bị giám sát, có khá nhiều đồng minh trong quốc hội. Reshetylova đã chuẩn bị tinh thần để đối mặt những ánh mắt ác cảm chĩa về mình khi trình dự luật ra quốc hội.
"Khi bước lên bục phát biểu trước các nghị sĩ, tôi bắt đầu giải thích về dự luật bằng chất giọng khô khan, khuôn mẫu đúng thủ tục, nhưng chợt nhận ra chẳng ai thèm nghe cả", bà kể lại.
Vậy là bà gạt tập tài liệu sang một bên rồi nói lớn: "Tôi xin các vị, một triệu binh sĩ đang rất cần quyết định này!".
Dự luật được thông qua.
Kể từ đó, theo Phó chánh văn phòng Tổng thống Pavlo Palisa, chính quyền đã "thiết lập mối quan hệ hợp tác mang tính xây dựng và có hệ thống với Văn phòng Thanh tra Quân đội".
Các binh lính cũng đã gửi hàng nghìn đơn khiếu nại về cách họ bị đối xử. Reshetylova cho biết điều này càng khiến bà vững tin vào tầm quan trọng của vị trí mà mình đang đảm nhận, nhất là khi cuộc xung đột với Nga đã kéo dài hơn 4 năm.
"Ngay cả dưới làn bom đạn, ngay cả trong quân ngũ, ngay cả trong thời chiến, điều quan trọng nhất vẫn là phẩm giá con người", bà nói.
Vững vàng giữa hoài nghi
Hành trình của Reshetylova một phần cũng xuất phát từ lý do cá nhân. Chồng bà đang chiến đấu trên chiến trường. Họ có hai con trai, 5 tuổi và 14 tuổi, những đứa trẻ một ngày nào đó cũng có thể phải ra trận nếu chiến sự còn kéo dài.
Điều đó đã tiếp thêm sức mạnh cho bà trong những cuộc tranh cãi đầy gay gắt với các tướng quân đội.
"Tất nhiên, đôi khi tôi vẫn thấy rõ hoài nghi trong mắt họ", bà nói. Nhưng Reshetylova cho biết dựa trên cơ sở pháp lý do chính bà xây dựng, "các chỉ huy buộc phải chấp nhận tôi".
Một số sĩ quan đề nghị bà dành thời gian tới các tiền đồn ngoài mặt trận trước khi đưa ra lời khuyên. "Tôi chỉ coi chúng giống như lời đùa vui thôi", Reshetylova nói. "Thời gian tôi ở các sở chỉ huy có khi còn nhiều hơn một vài người đứng đầu ở đó đấy".
Reshetylova thấu hiểu sâu sắc những thử thách nghiệt ngã mà người lính phải đối mặt trên một chiến trường mà máy bay không người lái (UAV) ngày càng trở nên áp đảo, như việc phải bám trụ dài ngày trong các hầm, không thể lên mặt đất để vệ sinh cá nhân hay sơ tán đồng đội bị thương.
"Điều này đòi hỏi phải thay đổi học thuyết huấn luyện", bà nói. "Giờ đây chúng ta cần chuẩn bị cho binh lính khả năng sinh tồn dài ngày trong không gian chật hẹp. Họ sẽ phải biết cách sống sót ở nhiệt độ -20 độ C mà không được phép nhóm lửa". Bất kỳ đốm lửa nào cũng có thể khiến họ lộ vị trí.
Các binh sĩ thuộc Lữ đoàn Cơ giới Độc lập số 93 Kholodnyi Yar Ukraine tại tỉnh Donetsk hồi tháng 4. Ảnh: Reuters
Trong chuyến thăm gần đây tới một lữ đoàn ở miền tây Ukraine, Reshetylova rảo bước qua các lều trại của binh sĩ nằm giữa rừng, chăm chú quan sát xung quanh.
Các binh sĩ thuộc Lữ đoàn Cơ giới 162 sắp lên đường đối mặt những cuộc giao tranh ác liệt nơi tiền tuyến. Họ sẽ phải đối phó đủ loại khó khăn khi chiến đấu với quân Nga. Reshetylova có mặt là để bảo vệ họ trước những mối nguy khác: Từ chính cấp trên của mình, từ những đồng đội có hành vi ngược đãi, cho đến các hành vi vi phạm pháp luật Ukraine.
Bà chú ý đến một binh sĩ đang ngồi trên ghế băng với vẻ ngoài ốm yếu rõ rệt, bên cạnh là cây nạng. Đại tá Dmytro Borodiy, chỉ huy đi cùng bà, cho biết ít nhất 20 tân binh gặp tình trạng tương tự và không biết phải xử lý ra sao với họ.
Đại tá Borodiy cho hay các cán bộ tuyển quân vẫn yêu cầu những người như thế này nhập ngũ, dù họ tạo ra gánh nặng nhiều hơn là giá trị. Nhưng ông cũng không có quyền hợp pháp để giữ họ lại phía sau khi lữ đoàn được lệnh hành quân. Reshetylova đã cam đoan rằng bà sẽ phản ánh vấn đề với các quan chức ở Kiev.
Borodiy cho hay vấn đề nan giải hơn chính là tình trạng binh sĩ bỏ trốn. Ông kể về một tân binh vốn là đạo diễn phim, khi đến trung tâm huấn luyện trông "gầy gò, chân tay run lẩy bẩy, mắt mở to dáo dác". Dù được gợi ý công việc phù hợp là quay video cho lữ đoàn, chỉ ba ngày sau, anh ta biến mất.
Theo dữ liệu của chính phủ, có thời điểm, khoảng 200.000 binh sĩ Ukraine đã tự ý rời đơn vị, trong đó nhiều người bỏ trốn chỉ vài ngày sau khi đến trung tâm huấn luyện tân binh.
Để giải quyết tình trạng này, các chỉ huy quân sự từng đề xuất các biện pháp trừng phạt như phong tỏa tài khoản ngân hàng, tước giấy phép lái xe hay tăng trách nhiệm hình sự với những người đào ngũ.
Nhưng Reshetylova không đồng ý làm như vậy, mà bổ sung một khóa học thích nghi kéo dài ba ngày vào chương trình huấn luyện cơ bản. Khóa học này do các nhà tâm lý học đảm trách, nhằm giảm bớt cú sốc cho tân binh trong những ngày đầu chuyển sang cuộc sống quân ngũ đầy khắc nghiệt.
Reshetylova từng đến thăm một trại thu dung binh sĩ tự ý rời đơn vị. Binh sĩ tại các trại này thường có cơ hội được chuyển sang lữ đoàn khác. Việc bị điều vào một lữ đoàn quản lý yếu kém là nguyên nhân phổ biến khiến các quân nhân bỏ trốn.
Reshetylova tại làng Kriakivka, vùng Lugansk, miền đông Ukraine, hồi năm 2017. Ảnh: Ukraineworld.org
Reshetylova bước lên một chiếc xe buýt chở các binh sĩ đang chuẩn bị chuyển sang đơn vị mới. "Mọi người đã nghe nói về thanh tra quân đội chưa?", bà hỏi. Họ lắc đầu. "Nếu gặp bất kỳ vấn đề gì, xin hãy viết thư cho chúng tôi", bà nói.
Bảo vệ quyền lợi của binh sĩ sẽ giúp quân đội trở nên mạnh mẽ hơn nhờ góp phần giảm bớt cả tình trạng trốn nghĩa vụ quân sự lẫn các trường hợp đào ngũ, bà nhấn mạnh.
Tuy nhiên, Reshetylova thừa nhận dù có thẩm quyền, tầm ảnh hưởng của bà trong quân đội vẫn còn khá hạn chế. Sau cùng, chiến sự vẫn tiếp diễn và Ukraine đang vô cùng khát khao nguồn binh sĩ.
"Đây là thách thức chính", bà nói. "Làm sao để xây dựng một lực lượng quân đội mạnh mẽ với những người vốn dĩ xuất thân từ dân thường?".
Vũ Hoàng (Theo Kiyv Independent, UNN, AP)
