Những chiến thuật định hình lịch sử World Cup

Từ kỷ nguyên chuyền dài, bóng đá tổng lực đến kiểm soát bóng và đổ bê tông, World Cup chứng kiến nhiều thế hệ tìm ra phương án mới để thắng, còn thế hệ sau nghĩ cách hóa giải nó.

Dữ liệu từ Opta, được tổng hợp từ mọi trận World Cup kể từ năm 1966, cho thấy bóng đá không thay đổi theo đường thẳng. Mỗi thời kỳ đều xuất hiện một xu hướng mới, rồi lại sinh ra cách chống lại chính xu hướng đó. Từ những đường phất bóng dài vượt tuyến đến những pha phối hợp kiên nhẫn trước khối phòng ngự thấp, World Cup như một cuốn sách lịch sử chiến thuật thu nhỏ của bóng đá thế giới.

Kỷ nguyên bóng dài

Nếu bật lại trận chung kết World Cup 1966 giữa Anh và Tây Đức, nhiều khán giả ngày nay có thể ngạc nhiên vì nhịp chơi quá khác biệt. Khi đó, 25% số đường chuyền của hai đội dài ít nhất 18 m. Để so sánh, tại World Cup 2022, chỉ có một trận đấu đạt tỷ lệ tương tự.

Tiền đạo Brazil Garrincha (giữa) va chạm với thủ môn Claude Abbes của Pháp, trong khi hậu vệ Raymond Kaelbel theo dõi tình huống ở trận bán kết World Cup 1958 tại Stockholm ngày 24/6. Brazil thắng Pháp 5-2 để giành quyền vào chung kết. Ảnh: AFP

Tư duy chiến thuật thời ấy rất đơn giản. Các đội đưa bóng lên phía trước càng nhanh càng tốt, và chuyền về rất ít. Thống kê cho thấy tại World Cup 1966, quãng đường bóng được chuyền lên phía trước cao gấp 7 lần quãng chuyền lùi. Đến năm 2022, tỷ lệ này chỉ còn khoảng ba lần.

Vai trò của trung vệ cũng hoàn toàn khác hiện nay. Họ thường đứng tách biệt với phần còn lại của đội hình, làm nhiệm vụ phá bóng hoặc phất dài. Những khái niệm như triển khai bóng từ tuyến dưới hay trung vệ tham gia xây dựng lối chơi gần như chưa tồn tại.

Brazil 1970 và bóng đá của tương lai

Giữa thời đại bóng dài, Brazil vô địch World Cup 1970 xuất hiện như một đội bóng đến từ tương lai. Trong khi phần lớn đối thủ vẫn ưu tiên đưa bóng thật nhanh lên tuyến trên, Brazil chuyền ngắn, luân chuyển bóng và kiên nhẫn tìm khoảng trống. Chưa tới 10% số đường chuyền của họ là bóng dài. Tỷ lệ chuyền tiến lên so với chuyền lùi cũng thấp hơn đáng kể so với mặt bằng chung của giải đấu.

Mạng lưới chuyền bóng của Brazil năm đó có nhiều nét quen thuộc với bóng đá hiện đại. Các tiền vệ kết nối chặt chẽ với nhau, hậu vệ biên như Carlos Alberto và Everaldo tham gia tấn công và đội hình duy trì cấu trúc rõ ràng thay vì chia cắt thành nhiều mảng riêng biệt.

Dù vẫn còn những dấu vết của thời đại cũ, chẳng hạn 19 trong số 27 pha dứt điểm ở chung kết đến từ ngoài cấm địa, Brazil 1970 được xem như đội bóng mở đường cho xu hướng kiểm soát trận đấu bằng tuyến giữa.

Cuộc cách mạng của Bóng đá Tổng lực

Đến World Cup 1974, Hà Lan của Rinus Michels và Johan Cruyff đưa cuộc cách mạng chiến thuật lên một tầm cao mới. Nếu bản đồ nhiệt của World Cup 1966 cho thấy khu trung tuyến khá trống trải, đến cuối thập niên 1970, phần lớn hoạt động của trận đấu đã tập trung vào khu vực này. Các đội không còn liên tục đưa bóng từ cấm địa này sang cấm địa kia.

Johan Cruyff rê bóng qua thủ môn Daniel Carnevali trước khi ghi bàn trong trận Hà Lan thắng Argentina 4-0 ở vòng bảng thứ hai World Cup 1974 tại Gelsenkirchen, Đức ngày 26/6/1974. Cruyff lập cú đúp trong trận đấu này. Ảnh: AFP

Một thống kê đáng chú ý là thời gian trung bình cầu thủ giữ bóng trước khi chuyền đã giảm dần qua các thập kỷ. Điều đó phản ánh việc không gian chơi bóng ngày càng bị thu hẹp và các đội phải xử lý nhanh hơn.

Hà Lan không chỉ mở rộng vai trò của các tiền vệ, còn kéo trung vệ như Arie Haan và Wim Rijsbergen vào quá trình xây dựng bóng. Những đường chuyền qua lại ở hàng thủ trở nên phổ biến hơn. Từ đây, ý tưởng kiểm soát không gian bằng hệ thống chuyền bóng bắt đầu lan rộng khắp thế giới.

Thời đại phòng ngự và bẫy việt vị

Khi các đội ngày càng giỏi kiểm soát tuyến giữa, các hệ thống phòng ngự cũng phát triển để đối phó.

Trong thập niên 1980, bẫy việt vị trở thành vũ khí chiến thuật phổ biến. Các hàng thủ dâng cao và thu hẹp khoảng cách giữa các tuyến nhằm bóp nghẹt không gian chơi bóng. Số lần việt vị tăng mạnh đến mức FIFA phải sửa luật vào năm 1990, cho phép cầu thủ tấn công đứng ngang hàng hậu vệ cuối cùng vẫn được tính là không việt vị.

Đây cũng là giai đoạn bóng đá trở nên thực dụng hơn. Các đội thường xuyên chuyền về cho thủ môn, người khi ấy vẫn được phép dùng tay bắt bóng từ đường chuyền của đồng đội. World Cup 1990 chỉ đạt trung bình 2,2 bàn mỗi trận, giảm đáng kể so với mức 2,8 bàn của giải đấu năm 1982.

Sau giải đấu này, FIFA cấm thủ môn bắt bóng từ đường chuyền về. Chỉ một kỳ World Cup sau, số đường chuyền về thủ môn đã giảm khoảng 70%.

Bóng đá chuyển trạng thái lên ngôi

Từ năm 1994 đến 2006, World Cup bước vào thời kỳ chuyển trạng thái. Không còn chỗ cho những pha chuyền về an toàn, các đội buộc phải đưa bóng lên phía trước dưới áp lực ngày càng lớn từ "pressing". Một trong những người có ảnh hưởng nhất giai đoạn này là Arrigo Sacchi với hệ thống phòng ngự khu vực 4-4-2.

Khác với kiểu kèm người truyền thống, các khối đội hình được tổ chức chặt chẽ và di chuyển đồng bộ. Hệ quả là tỷ lệ chuyền chính xác tại World Cup giảm từ 82% năm 1986 xuống còn 76% năm 2002, mức thấp nhất kể từ năm 1966.

Bóng đá thời kỳ này cũng gắn liền với các pha phản công tốc độ cao và những quả tạt từ biên. Tại World Cup 2002, 32% số bàn thắng xuất hiện trong vòng ba tình huống sau một quả tạt, tỷ lệ cao nhất trong dữ liệu được thống kê.

Cầu thủ Ronaldo Nazario của đội tuyển Brazil ăn mừng sau khi ghi bàn thắng thứ hai vào lưới đội tuyển Đức trong trận chung kết World Cup tại sân vận động Nissan ở thành phố Yokohama, tỉnh Kanagawa, Nhật Bản tháng 6/2002. Ảnh: Reuters

Kỷ nguyên kiểm soát bóng

Đội tuyển Tây Ban Nha giai đoạn 2008-2012 đưa xu hướng kiểm soát bóng lên đỉnh cao. Tại World Cup 2010, họ thực hiện trung bình 525 đường chuyền mỗi trận, thuộc nhóm cao nhất lịch sử giải đấu. Chỉ 7,7% số đường chuyền là bóng dài. Thời gian giữa hai lần chuyền chỉ khoảng 2,5 giây, trong khi độ dài trung bình mỗi đường chuyền là 15,3 m.

Điều quan trọng không nằm ở tỷ lệ kiểm soát bóng. Tây Ban Nha chuyền nhiều để kéo toàn bộ đội hình lên phần sân đối phương, đồng thời tạo điều kiện cho việc phản pressing, tức là gây áp lực lên đối thủ ngay sau khi mất bóng.

Đây là thời kỳ khái niệm "rest defence" - cấu trúc phòng ngự khi đang tấn công - trở nên phổ biến. Các đội không chỉ nghĩ đến cách ghi bàn, còn chuẩn bị sẵn phương án đoạt lại bóng ngay khi để mất.

Kỷ nguyên phá khối phòng ngự thấp

World Cup 2022 cho thấy bóng đá lại bước sang một hướng phát triển mới. Nhiều đội sử dụng khối phòng ngự trung bình hoặc thấp với tính tổ chức rất cao. Morocco là ví dụ khi vào đến bán kết bằng lối chơi phòng ngự phản công đầy kỷ luật.

Hệ quả là các đội tấn công khó xuyên phá trung lộ hơn. Chỉ 16% số lần đưa bóng vào một phần ba cuối sân diễn ra qua khu vực trung tâm, tỷ lệ thấp nhất trong 15 kỳ World Cup được phân tích.

Tiểu vương Qatar (trái) khoác áo choàng Hồi giáo lên người cầu thủ Lionel Messi sau trận chung kết World Cup 2022 ngày 18/12. Ảnh: AFP

Thay vào đó, các đội tìm đường vòng ra biên rồi chuyền ngược ra tuyến hai. World Cup 2022 ghi nhận trung bình 2,3 cơ hội mỗi trận được tạo ra từ những đường chuyền kiểu này, cao nhất kể từ năm 1978. Tổng cộng có 22 bàn thắng xuất phát từ các tình huống tương tự.

Nhờ vậy, khoảng cách dứt điểm trung bình giảm còn 16,4 m, thấp nhất lịch sử World Cup. Đồng thời, 63% số cú sút được thực hiện trong cấm địa, mức cao nhất từng ghi nhận.

Chiến thuật nào sẽ lên ngôi ở World Cup 2026?

World Cup 2022 diễn ra giữa mùa giải, tháng 11 và 12, giúp các cầu thủ sung sức hơn. Kỳ này chỉ có 24% số bàn thắng tới từ bóng chết, thấp nhất trong 15 kỳ gần đây.

Tuy nhiên, World Cup 2026 sẽ diễn ra trong mùa hè nắng nóng tại Bắc Mỹ. Các đội tuyển cũng bổ sung nhiều chuyên gia tình huống cố định. Vì thế, không loại trừ khả năng các đội sẽ cố gắng tận dụng tốt hơn những pha bóng chết.

Dấu hiệu này đã xuất hiện từ trước giải đấu. HLV Thomas Tuchel cho biết tuyển Anh mang tới đội hình nhiều chuyên gia cho các kịch bản khác nhau, từ bảo toàn tỷ số đến tìm bàn thắng khi bị dẫn trước. HLV người Đức cũng nhấn mạnh mục tiêu xây dựng đội tuyển mạnh ở các tình huống cố định và loạt luân lưu.

Xuân Bình tổng hợp