Những 'cú bẻ lái' của ông Trump trong chính sách với Iran và Ukraine

Các pha "bẻ lái" đột ngột về chiến lược của Tổng thống Trump với Iran và Ukraine cho thấy sự khó lường trong chính sách đối ngoại của Mỹ.

Khi tham dự hội nghị thượng đỉnh NATO ở Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ tuần trước, Tổng thống Donald Trump đã chỉ trích gay gắt các lãnh đạo Iran, bằng những từ như "dối trá", "bạo lực", đồng thời tuyên bố thỏa thuận ngừng bắn "đã hết" sau khi cáo buộc Tehran tấn công ba con tàu trên tuyến đường phía nam eo biển Hormuz hôm 7/7.

Điều này hoàn toàn trái ngược với những lời khen ngợi mà ông đưa ra ba tuần trước đó, khi ký bản ghi nhớ với Iran. "Họ rất dễ làm việc cùng", ông Trump nói khi đó và cho biết thêm rằng các lãnh đạo Iran là những người "mạnh mẽ", "thông minh", "không cực đoan" và "đang muốn giúp đỡ cho đất nước của chính mình".

Tổng thống cũng ra lệnh nối lại chiến dịch không kích và thu hồi lệnh miễn trừ trừng phạt mà Bộ Tài chính Mỹ từng áp dụng để Iran có thể bán dầu. Vài ngày sau, ông tuyên bố tái phong tỏa cảng biển Iran, thậm chí đe dọa sẽ tấn công cơ sở hạt nhân Núi Pickaxe, nơi được cho là nằm ngoài tầm với của những loại bom xuyên phá mạnh nhất trong biên chế Mỹ.

Đến ngày 13/7, ông Trump lại khiến cả các cố vấn Nhà Trắng lẫn đồng minh ở vùng Vịnh choáng váng khi tuyên bố sẽ thu phí tương đương 20% giá trị hàng hóa của tàu thương mại di chuyển qua eo biển Hormuz, để trả cho "dịch vụ bảo vệ" của Mỹ.

Mức phí này cao đến mức nhiều chuyên gia hàng hải cảnh báo sẽ khiến các chủ tàu không dám cho phương tiện của mình di chuyển qua Hormuz. Lãnh đạo các nước vùng Vịnh đã hối hả gọi điện cho ông Trump để thuyết phục Tổng thống Mỹ hủy bỏ kế hoạch này.

Khoảng 24 giờ sau, ông Trump tuyên bố rút lại ý tưởng thu phí ở Hormuz, điều dường như được ông đưa ra một cách ngẫu hứng trên mạng xã hội Truth Social.

Đây không phải là "cú quay xe" duy nhất về chính sách đối ngoại mà ông Trump thực hiện trong hai tuần qua. Trong vấn đề Ukraine, thái độ của ông lại xoay chuyển theo hướng ngược lại, từ thù địch sang thiện cảm.

Tổng thống Donald Trump tại Phòng Bầu dục, Nhà Trắng, ngày 13/7. Ảnh: AFP

Hơn một năm trước, Tổng thống Trump và Phó tổng thống JD Vance từng tranh cãi nảy lửa tại Phòng Bầu dục với Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky, dẫn đến việc Mỹ đình chỉ viện trợ quân sự cho Kiev.

Nhưng khi gặp nhau bên lề hội nghị thượng đỉnh NATO tuần trước, lãnh đạo Mỹ - Ukraine lại có buổi làm việc tương đối nồng ấm, thuận lợi. Tổng thống Trump dành nhiều lời khen ngợi cho người đồng cấp Ukraine khi nói với các phóng viên rằng "ông ấy đã làm được một công việc phi thường" hay "ông ấy làm việc rất hiệu quả".

Ông Trump thậm chí còn cho biết sẽ chấp thuận một yêu cầu lâu nay của Ukraine là cho phép nước này tự sản xuất tên lửa phòng không Patriot theo giấy phép nhượng quyền từ Mỹ, điều được coi là thắng lợi lớn nhất mà ông Zelensky thu được từ hội nghị NATO.

Chính sách mơ hồ

Theo chuyên gia phân tích kỳ cựu Max Boot của Washington Post, rất khó để biết "những cú ngoặt gấp" này của Tổng thống Trump sẽ dẫn đến đâu, bởi ông nổi tiếng là người dễ thay đổi lập trường.

Ngoài việc nối lại các cuộc không kích nhằm vào Iran, Tổng thống Trump mới đây nhất đã tái áp đặt lệnh phong tỏa các cảng của nước này nhằm gia tăng sức ép. Nhưng bất chấp xung đột liên tục gia tăng, Tổng thống ngày 13/7 vẫn tuyên bố rằng thỏa thuận với Iran để chấm dứt chiến sự ở Trung Đông "vẫn có thể đạt được".

"Ông ấy rõ ràng không muốn khơi lại một cuộc chiến tổng lực với Iran ngay trước thềm cuộc bầu cử giữa kỳ. Nếu xung đột leo thang, hậu quả kinh tế có thể rất nghiêm trọng, nhất là khi Kho Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược của Mỹ đang ở mức thấp nhất kể từ năm 1983", Boot nhận xét về bình luận từ Tổng thống Trump.

"Chính quyền Iran không muốn bị ném bom, nhưng họ sẵn sàng chấp nhận rủi ro để duy trì quyền kiểm soát eo biển Hormuz, một vũ khí hủy diệt kinh tế hàng loạt", ông nói thêm.

Hệ quả dễ xảy ra nhất là một cuộc xung đột âm ỉ giữa Mỹ và Iran mà không đạt được mục tiêu xóa bỏ chương trình hạt nhân của Tehran như ông Trump từng tuyên bố. Nói cách khác, thay vì hiện thực hóa lời hứa "tôi đến để chấm dứt xung đột", ông Trump giờ đây có thể lại khiến Mỹ lún sâu vào một "cuộc chiến không hồi kết khác", Boot cảnh báo.

Cùng chung quan điểm, Negar Mortazavi, chuyên gia nghiên cứu cấp cao thuộc Trung tâm Chính sách Quốc tế, trụ sở tại Washington, cho rằng Tổng thống Trump đang cố gắng quay lại dùng sức ép quân sự để buộc Iran phải nhượng bộ nhiều hơn.

"Nhưng điều đó khó lòng mang lại hiệu quả", bà nói. "Iran đã chứng minh họ sẵn sàng chiến đấu, leo thang căng thẳng và chấp nhận tổn thất lớn chứ quyết không đầu hàng trước sức ép".

Mặt khác, xung đột với Iran kéo dài chắc chắn gây bất lợi cho Ukraine bởi khi đó, Mỹ và các đồng minh Trung Đông sẽ phải ưu tiên sử dụng kho tên lửa vốn đã khan hiếm cho chiến trường này, dẫn đến việc Kiev bị san sẻ nguồn viện trợ vũ khí, kể cả các loại tên lửa phòng không.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky (trái) và Tổng thống Trump gặp mặt bên lề hội nghị thượng đỉnh NATO ở Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ, ngày 8/7. Ảnh: AP

Lời hứa của ông Trump về việc cấp phép cho Ukraine tự sản xuất tên lửa đánh chặn Patriot là một tín hiệu tốt, song điều này không thể ngay lập tức bảo vệ các thành phố Ukraine trước đòn tập kích tên lửa từ Nga. Đức từng được Mỹ cấp phép sản xuất Patriot vào năm 2022 nhưng những quả tên lửa đầu tiên của họ phải đến năm 2027 mới có thể xuất xưởng. Ukraine rõ ràng không thể chờ đợi nhiều năm như vậy để tự sản xuất Patriot.

"Vấn đề là những việc này không đơn giản như bật một công tắc đèn", Bradley Bowman, chuyên gia tại Quỹ Bảo vệ các nền Dân chủ, viện nghiên cứu phi lợi nhuận, phi đảng phái chuyên về chính sách đối ngoại và an ninh quốc gia, trụ sở tại Washington, cho hay. "Bạn có thể chi tiền ra, nhưng phải mất một thời gian dài nữa nó mới thực sự phát huy tác dụng và giúp nâng cao năng lực sản xuất của Ukraine".

"Nhưng thật không may, trong nhiều trường hợp, thời gian lại là thứ duy nhất chúng ta không có", ông nói thêm.

Theo Boot, nếu Tổng thống Trump thực sự muốn giúp đỡ Ukraine, ông cần xuất thêm tên lửa từ kho dự trữ tên lửa Patriot vốn đang dần cạn kiệt của Mỹ, đồng thời hối thúc các đồng minh làm điều tương tự. Ông cũng nên chấp thuận một yêu cầu khác đã bị trì hoãn từ lâu từ Kiev là cung cấp tên lửa hành trình Tomahawk.

Ukraine đang đạt được nhiều thành công trong việc dùng máy bay không người lái (UAV) tấn công các cơ sở năng lượng Nga. Điều này phần nào đã gây ra tình trạng thiếu nhiên liệu tại Nga và ảnh hưởng tới nguồn thu phục vụ cỗ máy chiến đấu của Moskva. Tuy nhiên, UAV mang đầu đạn nhỏ hơn nhiều so với tên lửa hành trình, nên gần như không thể gây tổn hại với các công trình kiên cố.

Boot cho rằng chiến dịch "tấn công sâu" của Ukraine có thể còn hiệu quả hơn nữa nếu họ có thêm nhiều tên lửa tầm xa để bổ sung cho loại tên lửa hành trình Flamingo tự sản xuất. Tuy nhiên, Kiev giờ đây vẫn chỉ có thể chờ đợi.

"Nhà Trắng vốn thích những cử chỉ hoành tráng, và đây có thể coi là một cử chỉ như vậy", Mark Cancian, cố vấn cao cấp tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nhận định. "Nghe có vẻ như tên lửa sẽ bắt đầu được xuất xưởng chỉ trong vài tháng tới, nhưng điều đó sẽ không xảy ra".

Một số chuyên gia thậm chí còn đi xa hơn khi nhận định rằng giấy phép sản xuất tên lửa Patriot thực chất còn có thể gây hại cho Ukraine vì nó giúp Mỹ trút bỏ được trách nhiệm viện trợ tên lửa trong ngắn hạn.

Jennifer Kavanagh, nhà phân tích quân sự tại viện nghiên cứu chính sách đối ngoại và an ninh quốc gia Defense Priorities, cho rằng thỏa thuận cấp phép này nhìn bề ngoài có vẻ đôi bên cùng có lợi, nhưng thực tế lại là một thất bại với cả hai.

"Nếu giải pháp đối với bài toán phòng không của Ukraine chỉ dừng lại ở việc cấp giấy phép sản xuất, điều đó sẽ tạo ra nhận thức rằng việc chuyển giao tên lửa Patriot không còn là ưu tiên cấp bách nữa. Rốt cuộc, đây lại là một bất lợi lớn cho an ninh trước mắt của Ukraine", Kavanagh phân tích.

Tổng thống Trump cũng đã ngụ ý điều này hôm 8/7 khi được hỏi liệu Mỹ có cung cấp tên lửa Patriot cho Ukraine trong thời gian họ xây dựng năng lực tự sản xuất hay không.

"Chúng tôi có Patriot, nhưng không nhiều đến thế. Bản thân chúng tôi cũng đang cần đến chúng", ông nói.

Boot nhận định Tổng thống Trump thường tận dụng tính khó đoán của mình để buộc đối thủ cũng như đối tác phải nỗ lực tìm hiểu bước đi tiếp theo của ông là gì, nhưng cảnh báo rằng sự bất định đó có thể góp phần làm xói mòn ổn định toàn cầu và ảnh hưởng đến năng lực răn đe của Mỹ.

"Điều quan trọng hơn lời nói là hành động của Tổng thống, nhưng trong cả hai trường hợp Iran và Ukraine, các chính sách ông đưa ra hiện vẫn rất mơ hồ. Nó cho thấy dù Tổng thống Trump muốn xây dựng hình ảnh một lãnh đạo quyết đoán, ông vẫn gặp khó khăn trong việc đưa ra quyết định", chuyên gia này nói.

Vũ Hoàng (Theo Washington Post, Hill, ABC News)