Những tuyên bố trái chiều từ Washington và Tehran đang biến đàm phán Mỹ - Iran thành cuộc đối đầu công khai, nguy cơ làm chệch hướng tiến trình đối thoại.
Khi các cuộc đàm phán mong manh giữa Mỹ và Iran vừa bắt đầu vào cuối tuần trước tại Thụy Sĩ, Tổng thống Donald Trump bất ngờ đăng bài trên mạng xã hội, đe dọa tấn công Iran nếu nước này không ngừng tài trợ cho nhóm vũ trang Hezbollah ở Lebanon.
Các nguồn tin thân cận cho biết ông Mohammad Bagher Ghalibaf, trưởng phái đoàn đàm phán Iran, ban đầu không hay biết về lời đe dọa do đã để điện thoại bên ngoài phòng họp. Khi được trợ lý thông báo về bình luận của Tổng thống Trump, ông Ghalibaf quay sang khiển trách Phó tổng thống JD Vance, người dẫn đầu phái đoàn đàm phán Mỹ.
Phòng họp của cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran, cùng hai bên trung gian Pakistan, Qatar ở Obbuergen, Thụy Sĩ ngày 21/6. Ảnh: AP
Ông Ghalibaf nói với Phó tổng thống Mỹ rằng lời đe dọa này đã vi phạm ngay phần mở đầu của bản ghi nhớ mà chính ông Trump vừa ký vài ngày trước đó, trong đó cam kết Mỹ và Iran sẽ không tấn công hoặc đe dọa lẫn nhau. Ngay sau đó, phái đoàn Iran đã chấm dứt cuộc đối thoại trực tiếp và bỏ ra ngoài phòng đàm phán.
"Tôi đã nói với ông Vance rằng 'hôm nay Tổng thống của ông lại đưa ra những lời đe dọa. Hãy hiểu rằng chúng tôi không bao giờ đàm phán dưới sự đe dọa hay áp lực'", ông nói với đài truyền hình nhà nước Iran hôm 23/6.
Ông Ghalibaf thêm rằng phía Mỹ đã cố gắng sắp xếp một cuộc gặp khác thông qua các trung gian, "nhưng chúng tôi đã từ chối".
WSJ dẫn lời một quan chức Mỹ am hiểu về cuộc đàm phán cho biết lúc ở trong phòng họp, ông Vance giải thích với phía Iran rằng ý của ông Trump là nếu Tehran vi phạm thỏa thuận, Mỹ sẽ đáp trả. Ông Vance đã chủ động đề xuất tạm dừng cuộc họp để phía Iran có thời gian xem xét các đề xuất, chứ không phải vì bài đăng của Tổng thống Trump.
Sau đó, Phó tổng thống Mỹ đã lên tiếng bảo vệ ông Trump khi nói rằng Tổng thống chỉ đang đáp trả những "lời khẩu chiến" từ phía Iran nhằm "làm rõ lại thực tế", nhưng không giải thích gì thêm.
Đây không phải lần đầu những phát ngôn bộc phát của ông Trump trên mạng xã hội trở thành yếu tố gây nhiễu đàm phán. Trong suốt quá trình thương lượng, các bên trung gian nhiều lần cảnh báo Washington rằng các bài đăng này đang làm suy yếu nỗ lực đạt thỏa thuận. Họ cũng cố thuyết phục Iran bỏ qua những gì ông Trump nói công khai, thay vào đó tập trung vào các thông điệp mà các nhà đàm phán Mỹ trao đổi kín.
Không chỉ là những lời đe dọa, những bình luận đầy lạc quan của ông Trump cũng đẩy hai bên vào thế bất đồng.
Sáng 23/6, Tổng thống Trump đã vội vã công bố nhượng bộ mới nhất mà ông cho là các nhà đàm phán của mình đã ép được Iran thực hiện. Trên mạng xã hội, ông viết rằng Tehran đồng ý cho phép tiến hành "các cuộc thanh sát hạt nhân ở cấp độ cao nhất trong tương lai lâu dài".
Phát biểu này được ông Trump đưa ra sau khi Tehran khẳng định không có kế hoạch cho các thanh sát viên vào ba cơ sở hạt nhân chủ chốt từng bị Mỹ không kích hồi tháng 6/2025, nơi đang lưu giữ gần như toàn bộ lượng uranium làm giàu của nước này.
Trước đó một ngày, ông Vance khi rời địa điểm đàm phán và cho biết Iran đã đồng ý rằng nếu các tài sản của nước này được rã băng, quan chức Mỹ và Qatar sẽ giám sát quy trình và số tiền đó sẽ được dùng để mua nông sản Mỹ.
Esmail Baghaei, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran, nói không loại trừ khả năng Iran mua nông sản xuất khẩu của Mỹ bằng các quỹ bị đóng băng, nhưng việc chi nguồn tiền này thế nào hoàn toàn là quyền của Iran.
"Đối với các tài sản được giải phóng của Iran, chúng tôi sẽ đưa ra quyết định theo cách nào có lợi và phù hợp nhất cho đất nước", ông nói.
Ngoại trưởng Abbas Araghchi và Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf tới địa điểm đàm phán ở Obbuergen, Thụy Sĩ hôm 21/6. Ảnh: AP
Lâu nay giới ngoại giao vẫn tuân thủ một nguyên tắc đàm phán, đó là "chưa có gì được thống nhất cho đến khi mọi thứ được thống nhất". Nhờ đó, Mỹ và Iran có thể giữ lại dư địa mặc cả, đồng thời điều chỉnh câu chữ để xoa dịu những tiếng nói chỉ trích trong nước và thuyết phục họ chấp nhận một thỏa thuận cuối cùng.
Nhưng trong những cuộc đàm phán với Iran gần đây, ông Trump có xu hướng công khai mô tả các kết quả mà mình mong muốn như thể chúng đã được hai bên thống nhất, với mục đích tạo sức ép buộc Iran phải chấp nhận từng nội dung trong bất kỳ thỏa thuận cuối cùng nào.
Phía Iran dường như đã nhận ra chiến thuật đó. Họ cũng triển khai cách ứng phó riêng khi lập tức và công khai bác bỏ các tuyên bố từ phía Mỹ để tránh bị dồn vào thế bí, ngay cả khi những phát biểu của ông Trump có một phần đúng sự thật. Kiểu đấu khẩu công khai như vậy có thể dễ dàng hủy hoại một cuộc đàm phán có mức độ rủi ro cao.
Suzanne Maloney, chuyên gia về Iran kiêm phó chủ tịch phụ trách chính sách đối ngoại tại Viện Brookings ở Mỹ, nhận định rằng cả "Washington và Tehran đang bước vào cuộc chiến truyền thông công khai nhằm định hình dư luận và thúc đẩy kết quả mà họ mong muốn trong cuộc đàm phán".
Bà thêm rằng những bất đồng công khai giữa Mỹ và Iran cho thấy thực tế hai bên đạt được rất ít đồng thuận.
Thực tế, cả những gì ông Trump và ông Vance đưa ra, cùng những phản bác từ phía Iran, đều chứa đựng một phần sự thật. Việc bóc tách những điểm khác biệt trong tuyên bố của hai bên giúp giải thích tại sao tiến trình đàm phán này nhiều khả năng sẽ kéo dài và căng thẳng, theo David E. Sanger, nhà bình luận của NY Times.
Phó tổng thống Mỹ JD Vance (phía sau bên phải) nói chuyện cùng đặc phái Jared Kushner, con rể ông Trump, tại địa điểm đàm phán ở Thụy Sĩ hôm 21/6. Ảnh: AP
Dù Iran phủ nhận, vấn đề thanh sát hạt nhân vẫn được đưa ra bàn thảo tại các cuộc đàm phán ở Thụy Sĩ cuối tuần qua, theo hai nguồn thạo tin. Một phương án đang được xem xét là trao cho Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) quyền thanh tra rộng rãi, có thể tiếp cận hầu hết các địa điểm bị nghi ngờ tại Iran chỉ trong thời gian ngắn.
Tại khu nghỉ dưỡng ở Thụy Sĩ cuối tuần qua, Tổng giám đốc IAEA Rafael Mariano Grossi đã trao đổi với hai bên về mức độ tiếp cận mà các đội thanh sát cần có để bảo đảm không có nhiên liệu hạt nhân nào bị chuyển hướng sang mục đích chế tạo vũ khí, theo các nhà ngoại giao am hiểu cuộc thảo luận.
Phía Iran được cho là đồng ý về nguyên tắc, nhưng không muốn chốt thời gian hay chi tiết cho đến khi các phần khác của thỏa thuận, bao gồm việc tiếp cận hàng tỷ USD tài sản bị đóng băng, được thống nhất.
Đó là lý do Iran lập tức phản bác tuyên bố của ông Vance rằng Tehran đã đồng ý cho phép các thanh sát viên IAEA vào các cơ sở này, gọi đó là "bước đi đầu tiên" để đảm bảo Iran không sở hữu vũ khí hạt nhân. Và điều đó cũng khiến ông Trump giận dữ cảnh báo sẽ không có thỏa thuận nào nếu Iran không đồng ý về các cuộc thanh sát.
"Ông Trump đang áp dụng các bài học trong 'Nghệ thuật Đàm phán', đưa ra các lời đe dọa cực đoan để thử thách ý chí của đối phương. Nhưng người Iran thừa hiểu các chiến thuật này nên chúng sẽ không làm thay đổi cục diện", Mohamed Amersi, chuyên gia về Iran và là thành viên Hội đồng Cố vấn Toàn cầu của Trung tâm Wilson ở Mỹ, nói.
Những mâu thuẫn công khai là dấu hiệu cho thấy hai bên "bất đồng cơ bản với nhau và họ đang cố gắng che đậy điều đó", Richard Nephew, từng là chuyên gia trưởng về các lệnh trừng phạt trong đội ngũ đàm phán của Mỹ về thỏa thuận hạt nhân năm 2015, nhận xét.
Thanh Tâm (Theo NY Times, WSJ, AFP)
