Lưới phòng không suy yếu và phải đối mặt với những loại tên lửa hiện đại của Iran được cho là lý do khiến loạt căn cứ Mỹ hứng đòn.
Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) hôm 21/7 tuyên bố đã tạo ra "đêm đen tối" với lưới phòng không Mỹ tại Trung Đông, khi tấn công hàng loạt radar cảnh giới, trung tâm viễn thông, hệ thống thu nhận tín hiệu vệ tinh và các tổ hợp Patriot triển khai ở Kuwait và Bahrain.
"Đòn tập kích nhằm mở đường cho những hoạt động quy mô lớn trong tương lai, loại bỏ trở ngại để tiến công mục tiêu một cách chính xác", IRGC cho hay.
Trong các cuộc tập kích nhằm vào sân bay quân sự Muwaffaq al-Salti ở Jordan, tên lửa đạn đạo Iran đã liên tiếp vượt qua những quả đạn phòng không Patriot và lao xuống mục tiêu. Những đợt tấn công khiến 3 lính Mỹ thiệt mạng và nhiều người bị thương, trong khi ảnh vệ tinh thương mại chụp sau đó cho thấy một khu doanh trại và nhiều nhà chứa máy bay đã bị phá hủy hoàn toàn.
Tên lửa đạn đạo Iran lao xuống mục tiêu ở Jordan trong video công bố ngày 18/7. Video: X/AMK Mapping
Wall Street Journal dẫn lời các quan chức Mỹ giấu tên cho biết những đòn tập kích nhằm vào căn cứ Muwaffaq Salti trước ngày 17/7 còn đánh trúng nhiều máy bay không người lái (UAV) và có người lái, song không nêu cụ thể.
Nhóm quan chức này còn bày tỏ lo ngại khả năng Iran đang được Trung Quốc hoặc Nga hỗ trợ trong quá trình trinh sát và lựa chọn mục tiêu, cho phép Tehran đánh trúng những địa điểm nhạy cảm và có giá trị cao của Washington trong khu vực.
Phân tích ảnh vệ tinh do chuyên trang quân sự Defence Security Asia công bố cho thấy loạt công trình tại Muwaffaq Salti bị Iran tấn công gần đây chỉ được xây dựng sau khi chiến sự bùng phát cuối tháng 2.
"Điều này đồng nghĩa Iran có khả năng giám sát quá trình xây dựng gần như theo thời gian thực, thay vì chỉ dựa vào thông tin tình báo lỗi thời. Sở hữu năng lực giám sát khu vực mục tiêu đã xóa đi lợi thế bí mật hoạt động của quân đội Mỹ, vốn nhờ vào khoảng cách địa lý và năng lực bảo mật thông tin", Defence Security Asia nhận định.
Giới chuyên gia nhận định các đòn tấn công của Iran đã làm suy yếu đáng kể năng lực của kiến trúc phòng không mà Mỹ cùng đối tác vùng Vịnh dành nhiều thập kỷ xây dựng. Kênh ABC News của Mỹ hồi tháng 3 công bố phân tích cho thấy ít nhất 10 radar cảnh giới tại Trung Đông bị máy bay không người lái (UAV) và tên lửa Iran đánh trúng chỉ trong 3 tuần đầu xung đột.
Các trận địa radar Mỹ và đồng minh bị Iran tập kích trong 3 tuần đầu xung đột. Đồ họa: ABC News
Trong số này có 4 radar cảnh giới AN/TPY-2, được ví như "mắt thần" của Tổ hợp Phòng thủ Tầm cao Giai đoạn cuối (THAAD), bố trí tại Jordan, Arab Saudi và Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE). Radar cảnh báo tên lửa đạn đạo AN/FPS-132 đặt ở Qatar, có trị giá 1,1 tỷ USD và tầm theo dõi 4.800 km, cũng bị hư hại do trúng đòn từ UAV tự sát.
Đòn đánh nhằm vào radar AN/TPY-2 và AN/FPS-132 đã làm suy giảm năng lực cảnh báo sớm của mạng lưới phòng thủ được Mỹ triển khai.
"Vô hiệu hóa radar AN/TYP-2 không làm tê liệt hoàn toàn khả năng phòng thủ tên lửa tầm xa, nhưng sẽ hạn chế tầm quan sát", William Alberque, cựu giám đốc Trung tâm Kiểm soát Vũ khí, Giải trừ quân bị và Không phổ biến vũ khí hạt nhân của NATO, cho biết.
Gánh nặng phòng thủ tên lửa đạn đạo hiện được chuyển sang các tổ hợp Patriot, có tính năng thua kém hơn nhiều so với THAAD. Các tàu khu trục trang bị lá chắn Aegis cũng có khả năng phát hiện và đánh chặn tên lửa đạn đạo, nhưng bị hạn chế do không thể triển khai ở vịnh Ba Tư, vốn là hướng tấn công chủ yếu của Iran những ngày qua.
New York Times dẫn lời một số quan chức Mỹ đánh giá loạt vụ tập kích và những tổn thất liên quan là dấu hiệu thể hiện Iran vẫn còn sở hữu lượng tên lửa dồi dào, cho phép họ tạo ra áp lực đồng thời trên nhiều mặt trận và uy hiếp toàn bộ căn cứ quân sự Mỹ tại Trung Đông trong chu kỳ 24 tiếng.
Các công trình bị trúng đòn tại căn cứ Muwaffaq Salti, Jordan, trong ảnh công bố ngày 20/7. Ảnh: X/EGYOSINT
"Iran đã thích ứng với hệ thống phòng thủ Mỹ, chuyển sang sử dụng tên lửa có tốc độ cực cao và sở hữu khả năng cơ động khi lao xuống", các quan chức Mỹ giấu tên nói với Wall Street Journal.
Tên lửa Fattah-1, xuất hiện lần đầu vào tháng 6/2023, cùng biến thể hiện đại hóa Fattah-2 ra mắt sau đó 5 tháng được Iran tuyên bố "có tốc độ và khả năng cơ động cao, giúp né tránh hệ thống phòng không đối phương".
Các hệ thống như Patriot và THAAD được thiết kế để tính toán điểm đánh chặn mục tiêu và sẽ gặp nhiều khó khăn khi dự đoán đường bay của phương tiện hồi quyển có khả năng cơ động cao trên dòng Fattah-1/2. Một số tên lửa Iran còn phóng ra đầu đạn con và mồi bẫy trước khi lao xuống mục tiêu nhằm gây rối loạn nỗ lực đánh chặn.
Trong khi đó, tên lửa đạn đạo tầm trung Kheibar Shekan và Khorramshahr-4 sử dụng khung thân bằng vật liệu composite để giảm diện tích phản xạ radar, hạn chế đáng kể thời gian phát hiện mục tiêu và phản ứng của lưới phòng không Mỹ.
Iran cũng thay đổi phương án tác chiến, từ phát động các đợt tập kích dồn dập với số lượng lớn sang phóng các loạt tên lửa ít hơn từ những bệ phóng được phân tán sâu trong lãnh thổ. Điều này cho phép Tehran duy trì tấn công trong thời gian dài, đồng thời hạn chế thiệt hại khi Washington tiến hành không kích phủ đầu.
Tên lửa siêu vượt âm Fattah của Iran trong lễ ra mắt tháng 6/2023. Ảnh: Mehr
Chiến thuật kết hợp tên lửa đạn đạo với UAV tự sát giá rẻ như Shahed-136 còn dẫn đến tình trạng quá tải cục bộ cho lưới phòng không Mỹ và đồng minh, buộc họ lựa chọn mục tiêu ưu tiên đánh chặn và có nguy cơ để lọt những quả đạn nguy hiểm.
Điều này khiến Mỹ không còn tự tin vào khả năng đánh chặn tên lửa Iran như trước và phải tái bố trí lực lượng, trong đó có đẩy nhanh phân tán máy bay đến nhiều địa điểm dự bị và xây dựng công trình bảo vệ kiên cố tại các căn cứ đồn trú.
"Tập kích hiệp đồng bằng tên lửa đạn đạo và UAV, thay vì chỉ sử dụng một loại vũ khí, phù hợp với học thuyết tấn công bão hòa mà Iran đang áp dụng, trong đó kết hợp đạn tuần kích giá rẻ với tên lửa đạn đạo để làm quá tải mạng lưới cảnh giới, cũng như bào mòn kho tên lửa đánh chặn đối phương", Defence Security Asia nhận định.
Nguyễn Tiến (Theo Wall Street Journal, New York Times, Reuters)
