Hội nghị thượng đỉnh tại Thổ Nhĩ Kỳ là phép thử với sự đoàn kết của NATO, khi họ vừa phải tìm cách đối phó ông Trump, vừa giải bài toán cân bằng lợi ích.
Lãnh đạo 32 nước thành viên NATO ngày 7-8/7 sẽ tập trung về thủ đô Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ dự hội nghị thượng đỉnh lần thứ 36 của liên minh quân sự xuyên Đại Tây Dương. Hội nghị diễn ra khi tổ chức này đang đối mặt sức ép từ cả bên trong lẫn bên ngoài, khiến tinh thần đoàn kết của liên minh bị thử thách ở mức độ chưa từng thấy.
Chương trình nghị sự của hội nghị thượng đỉnh NATO dự kiến bị phủ bóng bởi chiến sự Nga - Ukraine, căng thẳng ở Trung Đông, cũng như những lời chỉ trích từ Tổng thống Mỹ Donald Trump, người luôn muốn các đồng minh châu Âu đóng góp nhiều hơn nữa cho an ninh khu vực.
Ông Trump hôm 2/7 đã khiến các nước châu Âu bất bình khi tuyên bố rằng Mỹ đang phải duy trì "quan hệ một chiều" với NATO, chỉ trích nhiều nước thành viên chưa chi tiêu đủ cho quốc phòng. "Đây không phải kiểu có đi có lại. NATO đã không sát cánh cùng chúng ta", Tổng thống Mỹ cảnh báo.
"Lãnh đạo các nước thành viên giờ đây cần tìm cách gửi đi thông điệp rằng NATO vẫn vững mạnh, đồng thời làm hài lòng ông Trump và chứng minh giá trị của liên minh quân sự", Claudia Major, chuyên gia an ninh xuyên Đại Tây Dương tại viện chính sách German Marshall Fund, nói với DW.
Áp phích quảng bá hội nghị thượng đỉnh NATO tại Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ ngày 5/7. Ảnh: AFP
Sau nhiều năm căng thẳng về gánh nặng chi phí, NATO đang phải chuẩn bị cho khả năng Mỹ rút lại "chiếc ô an ninh" cho châu Âu. Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth hồi tháng 6 thông báo Lầu Năm Góc sẽ rà soát việc triển khai lực lượng Mỹ ở châu lục nhằm bảo đảm các nguồn lực phù hợp với chiến lược quốc phòng mới.
Động thái này không khiến các đồng minh bất ngờ, nhưng làm dấy lên lo ngại về tốc độ và quy mô điều chỉnh lực lượng đồn trú của Mỹ ở châu Âu. Bộ trưởng Quốc phòng Đức Boris Pistorius cho rằng nếu rút lực lượng quá nhanh, Mỹ có thể tạo ra những khoảng trống năng lực mà châu Âu chưa kịp bù đắp.
"Cần có lộ trình và cách thức để thực hiện đồng bộ", ông Pistorius nói.
Lực lượng Mỹ đồn trú tại châu Âu được coi là biểu tượng cho quyết tâm bảo vệ các đồng minh NATO trước mọi mối đe dọa. Do vậy, bất cứ sự thay đổi lực lượng nào đều ảnh hưởng đến thông điệp răn đe từ liên minh, theo David Cattler, chuyên gia tại Trung tâm Phân tích Chính sách châu Âu.
Trước những lo ngại Mỹ có thể giảm cam kết với NATO, Tổng thư ký Mark Rutte tiếp tục theo đuổi "chiến lược lấy lòng" với Tổng thống Trump. Ông mang theo một "vũ khí đặc biệt" khi gặp ông chủ Nhà Trắng tại Washington cuối tháng 6. Đó là bài thuyết trình ca ngợi những thành tựu mà Tổng thống Mỹ đã mang lại cho liên minh.
"Tôi muốn cho các bạn thấy điều mà ngài Tổng thống đã làm được", ông Rutte vừa nói vừa tiến về các bảng biểu chuẩn bị sẵn, chỉ ra rằng các nước châu Âu và Canada đã tăng chi quốc phòng thêm 1.200 tỷ USD kể từ năm 2017, khi ông Trump nhậm chức nhiệm kỳ đầu.
Tổng thống Trump khi đó tỏ ra rất hài lòng và dành nhiều lời khen ngợi cho lãnh đạo NATO.
Theo Jamie Shea, chuyên gia tại viện chính sách Chatham House, ông Rutte là "một trong số rất ít lãnh đạo ở châu Âu vẫn duy trì được mối quan hệ tốt đẹp với ông Trump".
"Những người xung quanh Rutte đều cho rằng ông ấy phải làm như vậy, bởi NATO lúc này không được phép phạm bất kỳ sai lầm nào", ông Shea nói với AFP.
Tổng thư ký NATO Mark Rutte tại Nhà Trắng ngày 24/6. Ảnh: AP
Đây là lý do Tổng thư ký Rutte tại hội nghị thượng đỉnh ở Ankara sẽ chú trọng vào tăng cường năng lực sản xuất quốc phòng để tạo ra tiếng nói chung cho các quốc gia châu Âu, đồng thời làm hài lòng ông Trump.
Ông dự kiến công bố ý tưởng về "cuộc cách mạng công nghiệp quốc phòng", với các hợp đồng và thỏa thuận mua sắm mới trị giá hàng chục tỷ USD để các nước châu Âu thúc đẩy sản xuất vũ khí.
Mục tiêu của sáng kiến này là giúp châu Âu xây dựng chuỗi cung ứng quốc phòng bền vững hơn, đồng thời đáp ứng nhu cầu tái bổ sung kho dự trữ sau nhiều năm viện trợ cho Ukraine.
Ukraine nhiều khả năng là một nội dung trọng tâm tại hội nghị thượng đỉnh NATO. Việc duy trì dòng viện trợ cho Ukraine sau hơn 4 năm xung đột đang trở nên khó khăn hơn bởi chiến sự chưa có dấu hiệu kết thúc, trong khi nhiều nước phải cân đối với nhu cầu quốc phòng trong nước. Một số chính phủ cũng chịu sức ép từ dư luận và ngân sách, khiến việc duy trì các gói hỗ trợ quy mô lớn trở nên phức tạp hơn trước.
Dù vậy, NATO vẫn coi việc hỗ trợ Ukraine là yếu tố quan trọng nhằm duy trì ổn định an ninh châu Âu. Các thành viên châu Âu cùng Canada dự kiến công bố gói viện trợ quân sự trị giá khoảng 70 tỷ euro (80 tỷ USD) trong năm nay và "ít nhất là tương đương mức này" cho năm sau cho Ukraine.
Tổng thư ký Rutte nhiều lần kêu gọi các thành viên phân bổ gánh nặng viện trợ cho Ukraine đồng đều hơn, thay vì để một số ít quốc gia đảm nhận phần lớn trách nhiệm. Đây cũng là phép thử đối với khả năng duy trì đồng thuận của NATO, bởi nếu xuất hiện bất đồng về mức đóng góp hoặc ưu tiên ngân sách, liên minh có thể gặp khó trong việc duy trì chiến lược hỗ trợ dài hạn cho Ukraine.
NATO còn phải dung hòa những ưu tiên chiến lược ngày càng khác biệt giữa các thành viên. Các nước ở sườn đông coi Nga là mối đe dọa trực tiếp, trong khi Nam Âu dành sự quan tâm lớn hơn cho bất ổn tại Địa Trung Hải và Bắc Phi. Trong khi đó, Mỹ đang dồn sự ưu tiên cho chiến sự Iran và tình hình Trung Đông.
Tổng thống Mỹ Donald Trump (phải) bắt tay Tổng thư ký NATO Mark Rutte tại Nhà Trắng ngày 24/6. Ảnh: AFP
Những khác biệt về lợi ích đang khiến việc xây dựng đồng thuận trong NATO trở nên phức tạp hơn so với trước đây. Kết quả hội nghị tại Ankara sẽ phần nào cho thấy NATO thích ứng ra sao với giai đoạn mà các thách thức không còn đến từ một hướng, ưu tiên của các đồng minh cũng không hoàn toàn trùng khớp.
"Nếu hội nghị phơi bày sự chia rẽ về chính trị, xuất hiện những tranh cãi công khai hay Tổng thống Mỹ chỉ trích một đồng minh, điều đó sẽ làm suy yếu sự gắn kết chính trị, kéo theo suy giảm năng lực răn đe và phòng thủ của NATO", bà Major nói.
Theo ông Cattler, thành công của hội nghị sẽ không được đánh giá qua độ dài tuyên bố chung hay quy mô các cam kết chi tiêu mới.
"Nếu nhìn lại 4-5 hội nghị thượng đỉnh gần đây, liên minh về cơ bản đã xác định được định hướng chiến lược. Giờ là lúc NATO chứng minh rằng họ có thể biến những định hướng đó thành hành động", ông Cattler nói với NPR.
Như Tâm (Theo DW, AP, NPR)
