Thiếu tướng Từ Linh viết về cha: GS Từ Giấy - Chủ bút tờ báo sức khỏe đầu tiên

Thiếu tướng Từ Linh - nguyên Giám đốc Trung tâm Thông tin khoa học quân sự thuộc Bộ Quốc phòng - vừa gửi đến Tuổi Trẻ Online bài viết về cha ông - nhà báo Từ Giấy, chủ bút đầu tiên của báo Vui Sống - tờ báo sức khỏe đầu tiên của Việt Nam.

Hiện nay, dù cuộc sống đã có nhiều tiến bộ so với thời kỳ kháng chiến, cuộc chiến chăm sóc và bảo vệ sức khỏe Nhân dân vẫn không kém phần gian nan. Với Nghị quyết 72 của Bộ Chính trị về bảo vệ và chăm sóc sức khỏe Nhân dân, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm định hướng: Lấy dự phòng là then chốt, cơ sở là nền tảng, Nhân dân là chủ thể.

Tinh thần của báo Vui Sống do đó trở nên thời sự hơn bao giờ hết. Cố Phó thủ tướng Vũ Khoan từng nhận xét: "Nên chăng có một ấn phẩm nào đó như Vui Sống, vừa có thông tin, vừa vui, vừa tếu táo. 

Dù dân trí đã khác nhưng phải như Vui Sống mới đáp ứng được yêu cầu. Bệnh tình giờ khác trước, nhưng nhiều báo giờ làm hàn lâm quá, khô khan quá, xa cuộc sống quá - tuyên truyền kiểu khẩu hiệu đến tôi không muốn đọc thì sao binh nhì họ muốn đọc!".

Nhà báo Từ Giấy

Hầu hết mọi người biết ông Từ Giấy là bác sĩ quân y, nhà dinh dưỡng, Anh hùng Lao động, Thầy thuốc Nhân dân, giáo sư sáng lập Viện Dinh dưỡng quốc gia. Ít ai biết ông còn là người đặt nền móng cho báo chí sức khỏe Việt Nam từ khi 26 tuổi, trong những ngày đầu kháng chiến.

Tháng 12-1945, ông Từ Giấy bỏ lại ghế giảng đường Đại học Y Hà Nội khi chỉ còn một thời gian ngắn nữa là cầm bằng bác sĩ. Ông theo tiếng gọi của Hồ Chủ tịch, tòng quân vào Nam ở mặt trận Phú Yên, Khánh Hòa.

Trực tiếp phẫu thuật cứu thương binh, ông thấy người lính ăn đói, bệnh tật, kiệt sức, ảnh hưởng lớn tới sức chiến đấu và thời gian bình phục. Khi đó ông bắt đầu nghĩ đến phòng bệnh, không phải chữa bệnh mới là "căn cốt" để chăm sóc và bảo vệ sức khỏe bộ đội.

Ông nhận ra rằng báo chí chính là công cụ tuyệt vời nhất để truyền bá kiến thức bảo vệ sức khỏe đến đại chúng.

Tháng 5-1946, Cục trưởng Cục Quân y là bác sĩ Vũ Văn Cẩn điều ông ra Hà Nội làm thư ký tòa soạn. Hai năm sau, ông trở thành Chủ nhiệm báo Vui Sống - tờ báo đầu tiên của Cục Quân y, đồng thời là tờ báo sức khỏe đầu tiên của Nhà nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa non trẻ.

Sau Ngày Toàn quốc kháng chiến (19-12-1946), toàn bộ tòa soạn phải di chuyển lên Việt Bắc bằng xe bò, xe ngựa, xe đạp, đi bộ, mất hơn hai tháng để ổn định nơi làm việc mới.

Làm báo ở chiến khu có nghĩa rằng nhiệm vụ không chỉ là ngồi viết. Tòa soạn tự lo giấy in, tự khắc ảnh và tranh lên gỗ, tự in, rồi tự phát hành đến từng đơn vị. Phóng viên đi thực địa, đặt bài, nghe phản hồi từ bạn đọc rồi về viết lại. 

Tòa soạn chú trọng xây dựng mạng lưới cộng tác viên rộng. Nhiều bác sĩ và văn nghệ sĩ nổi tiếng thời đó đã viết bài, sáng tác bài hát và vở kịch cho báo. Trên vai người chủ nhiệm 26 tuổi là toàn bộ guồng máy đó.

Điều đặc biệt là ban biên tập nghiên cứu kỹ đối tượng bạn đọc. Đa số bộ đội xuất thân từ nông dân và hơn 80% dân số lúc đó còn mù chữ, lối sống mất vệ sinh, tồn tại nhiều phương pháp chữa bệnh cổ hủ.

Vì vậy ban biên tập "bình dân hóa" kiến thức y học, biến những khái niệm phức tạp thành ngôn ngữ dễ hiểu, và đặc biệt đề ra các biện pháp cụ thể, dễ nhớ, dễ làm như uống nước chín, ngủ màn, không nằm đất, ăn đũa hai đầu, nhúng bát đũa vào nước sôi trước khi ăn, đi vệ sinh phải tự đào hố "mèo". Tờ báo còn hướng dẫn các đơn vị tăng gia, sản xuất cải thiện bữa ăn, trồng rau gia vị quanh bếp ăn.

Trong kháng chiến chống Mỹ, năm 1965, ông dẫn đầu đoàn công tác của Khoa Vệ sinh quân đội (Học viện Quân y) đi dọc Trường Sơn để biên soạn cuốn "Sổ tay rau rừng ăn được ở Việt Nam". Cuốn sách trở thành vật bất ly thân trong hành trang của nhiều chiến sĩ ra chiến trường.

80 năm tờ báo sức khỏe đầu tiên của Việt Nam

Báo Vui Sống không chỉ truyền bá kiến thức y học, cách thức phòng bệnh, mà còn có văn, thơ, bài hát, tranh cổ động, tranh biếm họa, đem lại những phút giây sảng khoái cho bộ đội. Đúng theo tiêu chí được ông đề ra cho tờ báo: Viết thật ngắn, thật dễ hiểu, chỉ ra việc làm ngay và phải vui.

Với giọng văn dí dỏm, lôi cuốn, chuyên mục "Vui Sống nói chuyện" ký tên Lang Khoai (bút danh của ông) để lại ấn tượng sâu sắc:

Bạn đọc hỏi: "Hai vợ chồng khi ăn cơm có phải chia khẩu phần không?"

Lang Khoai đáp: Cần chứ - vì đàn ông ăn tham lắm!

Hai câu hỏi, hai câu trả lời ngắn, gọn, dân dã, không cần thêm chữ nào, đó là truyền thông sức khỏe hiệu quả. Năm 1946, không có Internet, không có infographic, chỉ có giọng người thật, nói chuyện người thật.

Báo Vui Sống tồn tại sáu năm (1946 - 1952), trở thành tờ báo có uy tín trong làng báo chiến khu, là món ăn tinh thần không thể thiếu của bạn đọc trong và ngoài quân đội. Năm 1949, ông được mời giảng tại Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng ở Đại Từ (Thái Nguyên).

Tại Đại hội Những người viết báo Việt Nam (tiền thân Hội Nhà báo Việt Nam) diễn ra ở Định Hóa ngày 21-4-1950, ông được bầu vào Thường vụ Ban Chấp hành Hội. Ông còn được chọn làm đại diện giới văn nghệ sĩ (với tư cách bác sĩ - nhà báo) lên chúc thọ Hồ Chủ tịch khi Người tròn 60 tuổi (19-5-1950).

Sau khi rời báo Vui Sống, ông lần lượt đảm nhiệm các vị trí như Trưởng Tiểu ban Phòng dịch - Ban Quân y Chiến dịch Điện Biên Phủ, Trưởng Phòng Phòng bệnh Cục Quân y; Chủ nhiệm Khoa Vệ sinh quân đội - Trường Sĩ quan Quân y (nay là Học viện Quân y); Phó cục trưởng Cục Quân nhu (cuối năm 1966).

Đến năm 1980, Thủ tướng Chính phủ bổ nhiệm ông làm Viện trưởng Viện Dinh dưỡng quốc gia. Ở bất cứ cương vị nào, ông vẫn dành thời gian viết về sức khỏe, về vệ sinh phòng dịch và dinh dưỡng cho nhiều báo và tạp chí. Ông là tác giả của 32 đầu sách, có cuốn tái bản đến 5 lần.