Thứ bảy, 11/7/2026, 12:00 (GMT+7)
Không chạy theo thành tích hay phát hiện tài năng quá sớm, Na Uy xây dựng hệ thống thể thao đề cao niềm vui và quyền lựa chọn của trẻ em, qua đó góp phần tạo nên thế hệ cầu thủ như Erling Haaland và kỳ tích vào tứ kết World Cup 2026.
Tiếng còi mãn cuộc tại sân MetLife vang lên ngày 5/7 khiến nhiều người ngỡ ngàng. Đội tuyển đến từ quốc gia chỉ có khoảng 5,5 triệu dân, lần đầu dự World Cup sau 28 năm, vừa đánh bại Brazil - đội bóng từng 5 lần vô địch thế giới - với tỷ số 2-1 để lần đầu vào tứ kết.
Trên sân, sức mạnh của Erling Haaland đối đầu kỹ thuật của Vinicius. Nhưng phía sau màn trình diễn ấy là hai con đường đào tạo hoàn toàn khác nhau.
Erling Haaland (phải) sút ghi bàn mở tỷ số cho Na Uy trước sự truy cản của Gabriel Magalhaes ở trận Brazil thua 1-2 tại vòng 1/8 World Cup 2026 trên sân New York/New Jersey, thành phố East Rutherford, bang New Jersey, Mỹ ngày 5/7. Ảnh: AP
Những ngôi sao Brazil như Neymar, Matheus Cunha hay Vinicius trưởng thành trong hệ thống ưu tiên phát hiện tài năng từ rất sớm, đưa các cầu thủ triển vọng vào học viện chuyên biệt để theo đuổi duy nhất một môn thể thao. Trong khi đó, Haaland, Martin Odegaard hay Antonio Nusa lớn lên trong môi trường khuyến khích trẻ em trải nghiệm nhiều môn khác nhau trước khi tự quyết định con đường của mình.
Bước ngoặt đến từ 2007, khi Cơ quan Thể thao Na Uy (NIF) sửa đổi bộ 8 "quyền của trẻ em trong thể thao", được ban hành lần đầu năm 1987 nhằm bảo đảm mọi trẻ em đều được tham gia thể thao trong môi trường an toàn, công bằng và nhiều niềm vui.
Những quy định này mang tính bắt buộc với mọi CLB và HLV trực thuộc NIF, đồng thời đi ngược xu hướng phổ biến ở nhiều nền thể thao, nơi trẻ em được tuyển chọn và đào tạo chuyên sâu từ rất sớm.
Theo quy định, trẻ dưới 9 tuổi chỉ thi đấu trong phạm vi địa phương. Không có bảng xếp hạng, không công bố kết quả, cũng không trao cúp vô địch. Từ 11 tuổi, các em mới được tham gia các giải khu vực nhưng vẫn không xếp hạng thành tích. Chỉ đến năm 13 tuổi, VĐV mới có thể dự các giải đấu cấp quốc gia.
Trong 8 quyền này, hai nguyên tắc nổi bật là được phát triển theo khả năng của bản thân và được tự do lựa chọn môn thể thao. Thay vì buộc trẻ chuyên sâu vào một môn ngay từ nhỏ, hệ thống khuyến khích các em trải nghiệm nhiều môn khác nhau, từ đó tích lũy kỹ năng đa dạng trước khi tự đưa ra lựa chọn.
Haaland là minh chứng tiêu biểu cho mô hình này. Anh mới 6 tuổi khi quy định được áp dụng và, theo lời cha anh - cựu cầu thủ Alf-Inge Haaland - trong 8 năm tiếp theo, ngoài bóng đá, anh còn chơi bóng ném, điền kinh và trượt tuyết băng đồng. Thậm chí, hệ thống bóng ném Na Uy từng muốn chiêu mộ Haaland trước khi anh quyết định theo bóng đá ở tuổi 14.
Những trải nghiệm đó vẫn in dấu trong lối chơi của tiền đạo Man City. Khả năng bật nhảy đánh đầu được cho là chịu ảnh hưởng từ bóng ném, còn sức mạnh trong những cú dứt điểm gợi nhớ kỹ thuật tạo lực của môn trượt tuyết băng đồng. Dĩ nhiên, quá trình rèn luyện bóng đá chuyên nghiệp mới là yếu tố quyết định, nhưng nền tảng thể chất từ nhiều môn thể thao khác nhau giúp Haaland phát triển toàn diện hơn.
Alexander Sorloth, tiền đạo đang khoác áo Atletico Madrid, cũng có hành trình tương tự. Anh lớn lên tại Trondheim, chơi xen kẽ giữa bóng đá, bóng ném và trượt băng tốc độ. Sorloth là con trai của một cựu tuyển thủ Na Uy từng dự World Cup 1994, còn mẹ anh là VĐV bóng ném. Cả Sorloth lẫn Haaland chỉ thực sự chuyên tâm với bóng đá sau nhiều năm phát triển kỹ năng vận động ở các môn khác.
Bruno Guimaraes (8) sút hỏng phạt đền khi thủ môn Orjan Nyland cản phá trong trận Brazil thua Na Uy 1-2 ở vòng 1/8 World Cup 2026 trên sân New York/New Jersey, East Rutherford, bang New Jersey, Mỹ ngày 5/7/2026. Ảnh: AP
Thủ môn Orjan Haskjold Nyland không thuộc thế hệ chịu tác động trực tiếp của bộ quy định, bởi anh đã 17 tuổi khi các điều luật được sửa đổi. Tuy nhiên, quá trình trưởng thành của Nyland cũng phản ánh văn hóa thể thao lâu đời tại Na Uy: anh từng chơi bóng ném và trượt tuyết trước khi gắn bó với vị trí thủ môn.
Trong trận gặp Brazil, nền tảng ấy dường như phát huy tác dụng. Nyland cản phá thành công quả phạt đền của Bruno Guimaraes bằng pha đổ người nhanh và mạnh như một VĐV trượt tuyết, trước khi cứu thua thêm một tình huống đổi hướng nguy hiểm bằng động tác vặn người trên không gợi nhớ các thủ môn bóng ném.
Câu chuyện của Na Uy cho thấy giá trị của sự kiên nhẫn trong phát triển trẻ em thay vì áp lực phải thành công sớm. Triết lý này không chỉ mang lại thành công ở bóng đá. Tháng 2 năm nay, Na Uy tiếp tục dẫn đầu bảng tổng sắp huy chương Thế vận hội Mùa đông lần thứ tư liên tiếp với kỷ lục 18 HC vàng, vượt xa nhiều quốc gia có dân số lớn gấp hàng chục lần.
Phần lớn các quốc gia vẫn đi theo mô hình tương tự Brazil: phát hiện tài năng từ sớm, định hướng vị trí thi đấu và xây dựng lộ trình phát triển ngay khi trẻ còn nhỏ. Cách làm đó đã tạo nên nhiều thế hệ cầu thủ xuất sắc. Tuy nhiên, thành công của Na Uy đặt ra câu hỏi liệu việc bảo vệ quyền lựa chọn của trẻ em có phải con đường hiệu quả hơn trong dài hạn.
Điều đáng chú ý là 8 quyền nói trên chưa bao giờ được xây dựng với mục tiêu giúp Na Uy vô địch World Cup. Chúng được tạo ra để một đứa trẻ có thể chơi không tốt mà không phải xấu hổ, để một cầu thủ 9 tuổi dù xuất sắc vẫn được sống đúng với tuổi thơ của mình.
Chiến thắng trước Brazil sẽ được nhớ đến như một cột mốc lịch sử của bóng đá Na Uy. Nhưng giá trị mà hệ thống này hướng tới, ngay từ đầu, không phải chiến thắng mà là niềm vui khi chơi thể thao.
Cựu thủ môn tuyển Na Uy và Tottenham Erik Thorstvedt từng nói: "Điều quan trọng nhất là trẻ em được yêu bóng đá và xem đó là điều mình thích làm nhất trong cuộc sống. Đừng tạo quá nhiều áp lực cho các em".
Erling Haaland đánh trống để các cầu thủ Na Uy ăn mừng bằng cách chèo thuyền Viking sau trận thắng Brazil. Ảnh: AP
Sau tiếng còi mãn cuộc trận thắng Brazil, các CĐV Na Uy cùng mừng kiểu chèo thuyền kiểu Viking quen thuộc, bắt đầu chậm rãi rồi dần vang dội khắp khán đài. Đằng sau âm thanh ấy không chỉ là niềm tự hào dân tộc, mà còn là hình ảnh những bậc phụ huynh kiên nhẫn đứng bên đường biên suốt nhiều năm, để con tự chọn môn thể thao mình yêu thích và luôn cổ vũ các em, bất kể kết quả ra sao.
Trận bán kết với Anh sẽ mang đến cho Na Uy cơ hội tiếp tục viết nên lịch sử. Nhưng vượt lên trên câu chuyện về một đội bóng tạo địa chấn là câu chuyện của cả một quốc gia đã chọn để trẻ em được sống đúng tuổi thơ - được vui chơi, khám phá nhiều môn thể thao và tận hưởng hành trình trưởng thành.
Chiến thắng trước Brazil có thể chỉ là thành quả ngoài mong đợi. Điều quan trọng hơn là Na Uy đã tạo nên một thế hệ VĐV phát triển toàn diện, trong khi vẫn giữ được điều quý giá nhất: niềm vui của trẻ em với thể thao.
Diễn biến chính trận Na Uy 2-1 Brazil.
Hồng Duy (theo Guardian)
