Hạ tầng thiếu đồng bộ, trong khi vỉa hè là nguồn sinh kế lâu đời của hàng nghìn hộ dân nên dù chính quyền cấm, người dân vẫn kinh doanh trên vỉa hè.
Vỉa hè đô thị Đà Nẵng hiện phải gánh chịu ba nhiệm vụ: vừa là hành lang cho người đi bộ, vừa là mặt bằng mưu sinh, vừa là không gian trông giữ phương tiện. Tuy nhiên, vỉa hè nhiều trục trung tâm lại rất nhỏ hẹp. Đơn cử tại phường Hải Châu, được ví như phòng khách của thành phố, chiều rộng vỉa hè tại các tuyến Phạm Hồng Thái, Mạc Đĩnh Chi... chỉ dưới 2 m, cao độ chênh lệch lớn.
Đại diện Sở Xây dựng Đà Nẵng cho biết đối với vỉa hè rộng dưới 4 m, nếu phần diện tích còn lại không đảm bảo bố trí nơi để xe máy thì phải dành tuyệt đối cho người đi bộ, không được phép linh động sử dụng vào mục đích khác. Tuy nhiên, trên thực tế những tuyến đường vỉa hè nhỏ xe máy vẫn đỗ kín.
Vỉa hè nhỏ hẹp còn phải cõng thêm hàng loạt công trình kỹ thuật. Các trạm biến áp, tủ điện với biển cảnh báo nguy hiểm chắn ngang lối đi; dây cáp viễn thông chằng chịt; các bậc tam cấp lấn ra ngoài; điểm tập kết thùng rác bốc mùi cản trở người bộ hành.
Một trạm biến áp chắn gần hết vỉa hè đường Trần Phú, đoạn gần nhà thờ Chính tòa Đà Nẵng (nhà thờ Con gà), vốn đông đúc khách du lịch. Ảnh: Nguyễn Đông
Thêm vào đó là sự thiếu hụt trầm trọng các bãi đỗ xe công cộng tập trung ở lõi đô thị. Ông Nguyễn Văn Duy, Chủ tịch UBND phường Hải Châu, cho biết tại khu vực lõi đô thị, chỉ tiêu bãi đỗ xe của phường Hải Châu chỉ đạt khoảng 21,5% so với quy chuẩn. Điều này buộc người dân phải đỗ ôtô tràn lan hai bên đường, khiến giao thông cho người đi bộ trên vỉa hè và phương tiện dưới lòng đường đều bị ùn tắc, như "mạch máu bị u xơ".
Ngoài ra, việc cấp phép cho các tòa nhà cao tầng hay sự xuất hiện của các trung tâm thương mại lớn song thiếu hạ tầng đỗ xe cũng đẩy áp lực ra xung quanh. Điển hình tại khu vực trung tâm thương mại Aeon Mall Đà Nẵng Thanh Khê, tình trạng trông giữ xe tự phát choán hết vỉa hè khiến người dân phải đi bộ dưới lòng đường.
Dân nghèo trong kiệt, hẻm phải sống bám vỉa hè
Anh Nguyễn Sơn Hà, 49 tuổi, sinh ra và lớn lên tại kiệt 15 Phạm Hồng Thái, cho biết vỉa hè gần nhà mình trở thành phao cứu sinh duy nhất cho gia đình và gần 30 hộ dân sinh sống tại đây. Trước đây, mỗi sáng vợ chồng thức dậy từ 3-4h để chuẩn bị món mì Ý, mì trộn bán cho học sinh trường THCS Trưng Vương. Quán ăn rộng vài m2 ở vỉa hè đã giúp anh có nguồn thu ổn định lo cho mẹ già 86 tuổi và ba đứa con ăn học.
Khi bị cấm kinh doanh trên vỉa hè, anh Hà đi tìm mặt bằng suốt mười mấy ngày trong bán kính 2-3 km. Tuy nhiên, giá thuê quá đắt đỏ (từ 15 đến 30 triệu đồng/tháng cùng tiền cọc lớn) và vướng quy định về chỗ để xe của khách khiến anh hoàn toàn bế tắc. Khi phường giới thiệu công việc dọn dẹp với mức lương 7-8 triệu đồng, anh đành từ chối vì không thể đủ để gánh vác cả gia đình và không có thời gian chăm sóc mẹ già, con nhỏ.
Anh buộc phải cắt giảm các lớp học của con rồi quay lại "bám" vỉa hè trong sự lo sợ. Giờ đây, mỗi ngày buôn bán dưới chiếc dù tạm bợ, anh Hà nơm nớp vừa sợ vi phạm pháp luật, vừa sợ những tấm phiếu phạt nặng nề có thể cướp đi cả tháng trời thức khuya dậy sớm mưu sinh.
"Chủ trương của thành phố là đúng, nhưng tôi vẫn hy vọng thành phố tạo điều kiện cho người nghèo một góc nhỏ trật tự để mưu sinh qua ngày", anh Hà nói.
Để bám vỉa hè mưu sinh, nhiều người buôn bán phải co kéo sạp hàng nhỏ lại để nhường lối cho người đi bộ. Ảnh: Nguyễn Đông
Anh Hà chỉ một trong hàng nghìn hộ dân vùng đô thị Đà Nẵng đang sống nhờ vỉa hè. Ông Nguyễn Văn Duy, Chủ tịch UBND phường Hải Châu, phân tích đặc thù vùng lõi đô thị là dân nghèo sống trong các kiệt hẻm, muốn có thu nhập buộc phải sống bám vỉa hè bằng những quán ăn, nước giải khát. Với người nghèo, mỗi mét vuông vỉa hè là "một ghế sinh kế". Nếu bị cấm tuyệt đối và buộc phải lui vào trong các kiệt (hẻm) sâu thì họ không thể bán được hàng.
Ông Duy cũng như nhiều lãnh đạo các phường đang đối mặt với bài toán chưa có lời giải: Áp dụng biện pháp hành chính "đẩy - đuổi" thuần túy chỉ giải quyết được phần ngọn, nhưng lại "tuyệt đường sống" của người dân. Việc chuyển đổi nghề nghiệp gặp rào cản lớn do phần lớn lao động vỉa hè đã lớn tuổi. Khi áp lực mưu sinh quá bức thiết, người dân sẵn sàng chấp nhận rủi ro bị tịch thu tang vật, nộp phạt để tiếp tục bám trụ.
Tâm lý "duy tình"
Kế hoạch lập lại trật tự vỉa hè còn bị rào cản bởi tập quán sinh hoạt đô thị tồn tại qua nhiều thập kỷ. Thói quen tiện đâu mua đó, tạt xe vào vỉa hè mua nhanh đồ ăn, hay thói quen la cà, bàn ghế nhựa tràn ra nơi công cộng từ chiều đến đêm đã cắm rễ sâu vào đời sống người dân.
Ông Phùng Phú Phong, Bí thư Đảng ủy phường An Hải, cho biết người dân thường bày bàn ghế nhựa kinh doanh tại chỗ từ 7h tối đến 12h đêm, phục vụ tại vỉa hè như trong quán. Thay đổi thói quen này sang hình thức mua mang đi (takeaway) hoặc đi bộ mua sắm cần rất nhiều thời gian. Khi bị cấm trên vỉa hè, vi phạm lập tức "chuyển dịch" xuống lòng đường: người bán đẩy xe hàng rong di chuyển liên tục, người mua dừng xe ngay dưới lòng đường để giao dịch.
Thói quen dừng xe dưới lòng đường mua bán, nhiều người bán hàng rong cũng lấn chiếm lòng đường, gây cảnh ùn tắc. Ảnh chụp trước chợ Cồn chiều 22/7. Ảnh: Nguyễn Đông
Bên cạnh đó, yếu tố "duy tình" trong ứng xử công vụ khiến việc xử lý hành chính không hiệu quả. "Người Việt rất coi trọng tình cảm trong xử lý công vụ. Đối mặt với những hoàn cảnh quá khó khăn, lực lượng chức năng không thể xử lý thô bạo mà phải lắng nghe, gạn lọc hoàn cảnh", ông Phong nói.
Ngoài ra, lực lượng quản lý đô thị mỏng, lại bị phân tán để xử lý hàng loạt phản ánh phát sinh cũng khiến việc xử lý không được triệt để, thường xuyên. Đơn cử phường Hòa Khánh rộng hơn 40 km2 với gần 400 tuyến đường, nhưng lực lượng quy tắc đô thị chỉ 8 người. Trung bình mỗi tháng, phường chỉ đủ sức ra quân lập lại trật tự vỉa hè ở khoảng 20 tuyến đường.
"Việc ra quân tuần tra xử phạt chỉ giải quyết phần ngọn, cực kỳ tốn kém lực lượng và không căn cơ vì nhu cầu mưu sinh của người bán và nhu cầu mua của người tiêu dùng là thiết yếu. Việc dẹp nơi này nhưng chưa dẹp nơi kia kịp thời cũng dẫn đến việc khiếu kiện", Chủ tịch phường Hải Châu nói.
Nguyễn Đông
