Nguồn hình ảnh, IPN
- Tác giả, Júlia Dias Carneiro
- Vai trò, BBC News Brasil
Được đăng 6 phút trước
Thời gian đọc: 8 phút
Ngày 8/1/1996, bà Merced Guimarães dos Anjos, một người mẹ có ba con, háo hức nhìn những người thợ bắt đầu xây phần mở rộng cho căn nhà của mình ở khu vực cảng Rio de Janeiro, thành quả sau sáu năm bà chắt chiu tiết kiệm.
Được xây từ năm 1866, đây là ngôi nhà đầu tiên bà từng sở hữu.
Nhưng chỉ trong vài giờ, việc mở rộng dẫn tới một phát hiện bất ngờ: xương người.
Ban đầu, những người thợ cho rằng đó là xương động vật, nhưng bà Merced không tin.
Khi bới đống gạch đá đổ nát, bà tìm thấy một hàm răng hoàn chỉnh của người trưởng thành.
"Tôi nói với người thợ: 'Đây không phải xương chó, mà là xương người'," bà Merced kể với BBC News Brasil.
"Ông ấy lập tức làm dấu thánh giá,"
Ít phút sau, bà lại phát hiện một bộ răng nhỏ hơn.
"Tôi bảo ông ấy: 'Đây là răng của một đứa trẻ.' Lúc đó ông ấy bật khóc. Mọi người đều chết lặng."
Nguồn hình ảnh, Júlia Dias Carneiro
Khi ngày càng có nhiều bộ hài cốt được phát hiện – nhiều bộ đã bị vỡ – bà Merced bắt đầu thu gom và phân loại chúng vào các chiếc hộp.
Cùng lúc, đủ loại suy đoán xuất hiện.
"Chúng tôi nghĩ đủ mọi khả năng: có thể chủ cũ đã giết người rồi chôn xác ở đây, hoặc đây là nơi một kẻ giết người hàng loạt phi tang nạn nhân."
Nhưng lời giải đến rất nhanh.
Một người hàng xóm, am hiểu lịch sử khu vực, mang đến một tấm bản đồ cũ.
"Ông ấy nhìn tôi và nói: 'Bà đang sống trên một nghĩa địa. Đây là nơi chôn cất những người nô lệ.'"
Bà Merced đã vô tình phát hiện Nghĩa trang của những người Da đen mới (Cemetery of the New Blacks), nơi được sử dụng từ khoảng năm 1770 đến 1830. Theo ước tính của bà, khoảng 40.000 người đã được chôn cất tại đây.
Các nhà sử học từ lâu đã biết đến sự tồn tại của nghĩa trang này thông qua hồ sơ của nhà thờ, nhưng vị trí chính xác của nó không còn rõ ràng khi thành phố mở rộng.
Cụm từ "New Blacks" dùng để chỉ những người châu Phi bị bắt làm nô lệ khi vừa mới đặt chân đến Brazil, phần lớn trong số họ khi ấy vẫn chưa biết tiếng Bồ Đào Nha.
Nguồn hình ảnh, IPN
"Tôi đã phát hiện ra một cuộc diệt chủng Holocaust của người da đen," bà Merced nói khi nhớ lại cú sốc khi tìm thấy xương người ngay dưới nền nhà mình, trong đó có hài cốt của những đứa trẻ mà răng còn chưa mọc xong.
"Chúng tôi hoàn toàn không biết. Chưa từng có ai nói với chúng tôi rằng đây là nơi người ta mua bán rồi chôn cất những con người ấy. Lịch sử ấy đã bị che giấu."
Cách đó không xa là cầu cảng Valongo, nơi cập bến của những tàu chở nô lệ.
Từ cuối thế kỷ 18 cho đến khi cảng đóng cửa vào năm 1831, ước tính 900.000 người châu Phi đã bị đưa đến đây để buôn bán, theo Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO).
Ở Brazil, Rio de Janeiro là thành phố tiếp nhận nhiều người châu Phi bị bắt làm nô lệ nhất. Trong hơn ba thế kỷ, khoảng 4,8 triệu người châu Phi bị cưỡng bức đưa đến Brazil – nhiều hơn bất kỳ nước nào khác ở châu Mỹ – theo Cơ sở dữ liệu Buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương của Đại học Harvard (Mỹ).
Nhiều người chết trước cả khi đặt chân lên bờ. Theo nghiên cứu của Đại học Emory (Mỹ), khoảng 300.000 người đã thiệt mạng trong quá trình di chuyển.
Những người khác chết vì bệnh tật hoặc kiệt sức ngay sau khi đến nơi, trong các nhà kho giam giữ và mua bán nô lệ. Rất nhiều người không sống sót đã được đưa đến nghĩa trang hiện nằm dưới ngôi nhà của bà Merced.
'Báu vật lịch sử'
Brazil cũng là quốc gia cuối cùng ở phương Tây bãi bỏ chế độ nô lệ, vào năm 1888.
Tuy nhiên, trong nhiều thập kỷ, phần lịch sử tăm tối này hầu như không được công khai thừa nhận.
Khi bà Merced phát hiện nghĩa trang vào những năm 1990, dường như chỉ có giới học thuật là mới biết tới mối liên hệ của khu vực này với lịch sử buôn bán nô lệ.
Điều đó bắt đầu thay đổi vào năm 2011, khi cầu cảng Valongo được phát hiện lại trong quá trình tái phát triển đô thị chuẩn bị cho Thế vận hội Olympic. Sau đó, UNESCO công nhận nơi này là Di sản Thế giới, thu hút sự chú ý đến quá khứ của khu vực.
Bà Merced biết mình đang sở hữu "một báu vật lịch sử", nhưng không biết phải làm gì với nó.
Ban đầu, bà chỉ mở cửa nhà vào những dịp đặc biệt như Ngày Nhận thức về người Da đen (Black Consciousness Day), hay Ngày Bãi bỏ chế độ nô lệ (Abolition Day).
"Thật khó khăn," bà nói. "Ai lại muốn đến thăm một nghĩa địa cơ chứ?"
Nhưng dần dần, sự quan tâm và những lời kêu gọi của các nhà hoạt động yêu cầu bảo tồn địa điểm này ngày càng nhiều.
Nguồn hình ảnh, IPN
Năm 2005, bà Merced cùng nhiều người khác thành lập Viện Nghiên cứu và Gìn giữ Ký ức Pretos Novos (IPN).
Không gian này từng bước được mở rộng.
Gara trở thành khu tưởng niệm với hệ thống triển lãm cố định.
Khoảng sân sau – từng là nơi dự tính cho xây hồ bơi – nay có một quán cà phê, cửa hàng lưu niệm và thư viện chuyên về buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương cùng cộng đồng người gốc Phi hải ngoại.
Một tấm kính đặt trên sàn cho phép khách tham quan nhìn xuống các di tích khảo cổ bên dưới: lớp đất đỏ lẫn vô số mảnh xương.
Theo bà Merced, gọi nơi đây là nghĩa địa thực ra chưa thật chính xác.
"Đây là những cái hố mà người ta ném xác xuống," bà nói.
"Vì mùi hôi thối, một số thi thể còn bị thiêu. Các hố chôn đầy đến mức xác người bị nghiền nát dưới sức nặng của những thi thể khác."
Hồ sơ của nhà thờ xác nhận đây không phải nơi chôn cất bí mật.
Các ca tử vong đều được ghi chép chính thức, nhưng phần lớn người chết không có tên, chỉ được xác định bằng ngày mất, tên con tàu hoặc nơi xuất phát. Khi có tên, đó thường lại là tên của chủ nô.
"Nghĩa trang nằm dưới bốn căn nhà," bà Merced nói.
"Có trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ, thanh niên, phụ nữ mang thai – những người đến từ Angola, Congo và Mozambique."
Nguồn hình ảnh, Divulgação
Ở tuổi 69, bà Merced vẫn sống và làm việc trong căn nhà cũ, ngay cạnh khu tưởng niệm.
"Nếu mà đập nền nhà thì sẽ thấy xương nằm ngay dưới bề mặt," bà nói.
Khoảng 300.000 người đã đến thăm IPN, chưa kể rất nhiều người khác tham gia các chuyến tham quan có hướng dẫn quanh khu vực, nay được gọi là Tuyến Di sản châu Phi.
Nhân dịp kỷ niệm 21 năm thành lập viện IPN, một trung tâm văn hóa mới đã được khánh thành gần đó.
Theo bà Merced, trung tâm sẽ tổ chức các buổi đọc thơ, sinh hoạt nhảy samba, triển lãm nghệ thuật, hội thảo, ra mắt sách và câu lạc bộ đọc sách dành cho trẻ em, đặc biệt trong các chuyến tham quan của học sinh – những hoạt động IPN vốn đã thực hiện nhưng từng bị thiếu không gian.
Hiện bà đang tìm nguồn kinh phí để cải tạo tầng hai của tòa nhà.
"Chúng tôi đang đi khắp nơi để kêu gọi sự giúp đỡ."
Bà vẫn còn rất nhiều việc.
"Di sản này rất mong manh," bà Merced nói.
"Chỉ một ngày không nhắc đến thôi thì ký ức sẽ dần phai nhạt.
"Đây không phải là một nơi bình thường. Đây là một nơi độc nhất vô nhị.
"Theo một cách nào đó, tôi cảm thấy họ – những con người đến từ châu Phi – đã nhắn nhủ tôi rằng đừng để họ bị lãng quên."
