'Tối muộn, dọn xong mâm cơm, Ngọc, 33 tuổi, khựng lại khi thông báo trên điện thoại hiện lên: 'Hôm nay là sinh nhật bạn'.
Cả một ngày đã trôi qua. Không bánh, không lời chúc, không ai trong nhà nhắc đến. Chồng mải lo công việc, con còn quá nhỏ để hiểu. Hôm đó, từ 5h sáng, người phụ nữ đã ôm con 3 tuổi sốt cao vào viện. Chiều về, cô lao vào chợ, bếp núc, dọn dẹp, từng động tác nặng nề như kéo lê cả sự kiệt quệ về thể chất lẫn tinh thần.
Những đêm Ngọc trằn trọc, chồng không phải không biết. Có lần gần 5h sáng, anh tỉnh giấc thấy vợ vẫn thao thức bên con. Anh muốn đỡ đần, san sẻ, nhưng phải dậy chuẩn bị đi làm. Con ốm chỉ quấn mẹ, hễ tỉnh là khóc đòi bế. Ngọc lại gượng dậy, ôm con vào lòng, đôi mắt trũng sâu vì thức trắng.
Suốt nhiều tháng, Ngọc sống trong những đêm mất ngủ liên tục. Cơ thể uể oải, tim đập nhanh, bồn chồn không yên. Tại Bệnh viện Tâm thần Ban ngày Mai Hương, bác sĩ chẩn đoán cô mắc hội chứng stress mạn tính dẫn đến rối loạn giấc ngủ kéo dài, một cảnh báo rõ ràng về sức khỏe tâm thần bị bào mòn.
Cùng tình cảnh này là Hiền, 35 tuổi, ở Hoàn Kiếm, cũng luôn một mình quán xuyến gia đình ngay cả khi ốm đau. Một sáng, nhiệt kế báo 38,4 độ C. Hiền vội giấu nó vào ngăn kéo, chống tay ngồi dậy chuẩn bị bữa sáng, tiếp tục những việc nhà dang dở. Nếu cô gục xuống, mọi thứ trong nhà sẽ ngừng trệ.
Chồng đi làm từ sớm, chỉ kịp dặn qua loa: "Em nhớ ăn uống, uống thuốc đầy đủ nhé" trước khi rời khỏi. Nhưng không ai chuẩn bị bữa sáng cho cô. Ngoài bếp, nồi cháo sôi; máy giặt báo xong mẻ quần áo; con trai 6 tuổi hối thúc mẹ làm nhanh để kịp trường.
Theo thời gian, Hiền nhận ra cô là người duy nhất ghi nhớ lịch khám con, nhắc chồng uống thuốc, mua quà sinh nhật cho mọi người, thức trắng chăm sóc người thân ốm. Chưa bao giờ có ai hỏi cô đã ngủ mấy tiếng hay hôm nay có mệt không.
Ảnh minh họa: The Meadows Texas
Áp lực phải tỏ ra mạnh mẽ mỗi ngày khiến cô dần khép mình. Những đêm khi gia đình ngủ say, Hiền vẫn nằm thao thức nhìn lên trần nhà hàng giờ. Trong đầu là danh sách vô tận các khoản phải chi, công việc chưa hoàn thành, thực đơn bữa cơm ngày mai, tiền học con, sức khỏe bố mẹ hai bên.
"Tôi thấy mình như một cỗ máy", Hiền chia sẻ với bác sĩ Trần Thị Hồng Thu, nguyên Phó giám đốc Bệnh viện Tâm thần Ban ngày Mai Hương. "Hễ mọi người cần là tôi phải có mặt. Nhưng đến khi mình mệt mỏi, tôi cũng không biết dựa vào ai".
Tình trạng mất ngủ kéo dài nhiều tháng không chỉ khiến cô dễ cáu gắt. Bác sĩ chẩn đoán Hiền mắc rối loạn lo âu tổng quát (Generalized Anxiety Disorder - GAD) do căng thẳng kéo dài và kiệt sức.
Bác sĩ Thu nhận định xã hội vẫn thường ngợi ca người phụ nữ đảm đang - người vợ "siêu nhân" quán xuyến vẹn toàn vừa đi làm, vừa chăm con, chăm chồng, vun vén việc nhà, lo cho cả hai bên nội ngoại.
"Đằng sau hình ảnh mạnh mẽ, tưởng chừng phi thường ấy là một thực tế ít được nhìn nhận họ cũng là những con người với giới hạn về thể chất và cảm xúc, cần được thấu hiểu và chăm sóc", chuyên gia nói.
Trên phạm vi toàn cầu, phụ nữ dành trung bình số giờ cho công việc chăm sóc không lương cao hơn nam giới 2,5 lần mỗi ngày, theo dữ liệu từ Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO). Khi một người liên tục duy trì vai trò người chăm sóc nhưng thiếu vắng sự quan tâm, thấu hiểu và san sẻ tương xứng, sức khỏe tinh thần sẽ bị bào mòn từng ngày.
Nhưng thực tế, đây là trải nghiệm tâm lý đầy thách thức. Phụ nữ hiếm khi được lắng nghe, nâng đỡ hoặc cảm thấy bản thân xứng đáng được chăm sóc. Dần dà, nhiều người phát triển một niềm tin sai lệch và nguy hiểm: "Tôi không được phép mệt". "Tôi phải tự giải quyết mọi việc". "Nếu tôi dừng lại, mọi thứ sẽ sụp đổ".
Ban đầu, các dấu hiệu chỉ biểu hiện qua mệt mỏi thể chất, mất ngủ, dễ cáu gắt, giảm khả năng tập trung hoặc đau đầu dai dẳng. Nếu tình trạng tiếp diễn, bộ não và cơ thể rơi vào trạng thái quá tải kéo dài, dẫn đến những biểu hiện nặng hơn: cảm giác trống rỗng, mất hứng thú với mọi thứ, khóc một mình, thu mình khỏi các mối quan hệ xã hội, mất nhận diện bản thân ngoài những vai trò người vợ, người mẹ hay người chăm sóc.
Các tài liệu y tế của WHO, American Psychological Association đã ghi nhận căng thẳng ở người chăm sóc với những biểu hiện như cảm giác quá tải triền miên, cô đơn cùng cực, rối loạn giấc ngủ, mệt mỏi thể chất và tinh thần thường xuyên, đau đầu căng thẳng, đau nhức cơ thể lan tỏa, lo âu, buồn bã dai dẳng và mất hứng thú với những hoạt động từng yêu thích.
Stress mạn tính không được kiểm soát còn dẫn đến khó ngủ, đau đầu, khó tập trung, dễ nổi nóng vô cớ, rối loạn ăn uống (chán ăn hoặc ăn quá nhiều) và vấn đề đường tiêu hóa như hội chứng ruột kích thích.
Đáng ngại hơn, nếu người phụ nữ phải đồng thời chịu áp lực công việc nghề nghiệp kéo dài, tình trạng burnout - kiệt sức toàn diện - không chỉ giới hạn ở công sở mà hoàn toàn có thể xuất hiện trong môi trường gia đình, gây ra những biến chứng tâm lý nghiêm trọng như rối loạn lo âu, trầm cảm lâm sàng hoặc rối loạn giấc ngủ kéo dài cần can thiệp y tế kịp thời.
Theo TS.BS Bùi Phạm Minh Mẫn, Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM - Cơ sở 3, burnout (hội chứng kiệt sức) là trạng thái suy kiệt nghiêm trọng về cả thể chất và cảm xúc, hậu quả của stress mạn tính không được kiểm soát.
Các biểu hiện bao gồm rối loạn giấc ngủ - khó đi vào giấc ngủ, giấc ngủ không sâu, hay tỉnh giữa đêm, thức dậy sớm và khó ngủ lại. Triệu chứng cơ xương khớp và thần kinh như đau đầu căng thẳng, nặng đầu, cổ vai gáy căng cứng kéo dài. Suy giảm nhận thức khiến giảm tập trung, trí nhớ kém, hay quên, hiệu suất làm việc suy giảm và khó kiểm soát cảm xúc, dễ bùng nổ hoặc tủi thân.
Vấn đề tiêu hóa như đầy bụng, chán ăn hoặc ăn vô độ, tiêu chảy hoặc táo bón xen kẽ, do trục não-ruột (gut-brain axis) bị tác động mạnh mẽ khi hệ thần kinh giao cảm kích hoạt liên tục dưới áp lực stress.
Phần lớn phụ nữ cố gắng hoàn thành mọi việc một cách hoàn hảo, thường che giấu hoặc không dám thừa nhận bản thân đang quá tải. Đây chính là rào cản lớn khiến burnout diễn tiến âm thầm, khó nhận diện và ít được can thiệp kịp thời.
Để phá vỡ vòng xoáy kiệt sức, các chuyên gia y tế và tâm lý học khuyến cáo phụ nữ hãy liệt kê chi tiết không chỉ những công việc đang thực hiện mà còn cả "gánh nặng tinh thần" phía sau. Ví dụ, nhiệm vụ "đưa con đi khám" không chỉ là chở con đến bệnh viện.
Nó bao gồm nhận ra dấu hiệu bệnh, tìm kiếm phòng khám phù hợp, đặt lịch hẹn, sắp xếp công việc cá nhân, chuẩn bị hồ sơ, đưa đón con, ghi nhớ lịch dùng thuốc và theo dõi tái khám. Khi toàn bộ quy trình được thể hiện rõ ràng, các thành viên khác mới thấu hiểu một nhiệm vụ tưởng đơn giản đang tiêu tốn bao nhiêu năng lượng tinh thần.
Mỗi thành viên trong gia đình nên được giao trách nhiệm trọn vẹn đối với một nhóm công việc. Nếu người chồng phụ trách việc học thêm của con, anh ấy cần chủ động nắm lịch học, đóng học phí, trao đổi với giáo viên, sắp xếp đưa đón và xử lý khi lịch thay đổi, thay vì chờ vợ nhắc nhở từng bước. Trẻ em cũng có thể được khuyến khích tham gia công việc nhà phù hợp với lứa tuổi như dọn đồ chơi, chuẩn bị cặp sách, gấp quần áo hoặc phụ trách một số việc nhà cố định.
Người phụ nữ cần chấp nhận mọi thứ không cần tuyệt đối không tì vết. Hãy mạnh dạn chia sẻ với bạn đời về những gì mình đang cần, về cảm giác quá tải và đề xuất phân chia trách nhiệm. Việc nhờ chồng hoặc các thành viên khác hỗ trợ không phải biểu hiện của sự thiếu trách nhiệm hay yếu đuối, mà là cách để xây dựng gia đình bền vững, khỏe mạnh.
Dành thời gian cho bản thân. Chỉ cần mỗi ngày có một khoảng thời gian thực sự là của riêng mình, dù 30 phút để đọc sách, tập thể dục, thiền định, gặp bạn bè hay đơn giản là không phải chăm sóc ai, cũng giúp giảm đáng kể căng thẳng. Đây không phải ích kỷ, mà là cách tái tạo năng lượng để tiếp tục các vai trò khác.
Nếu cảm giác buồn bã, kiệt sức, mất ngủ kéo dài nhiều tuần, đi kèm cáu gắt hoặc tuyệt vọng, ảnh hưởng đến công việc và chất lượng cuộc sống, hãy chủ động tìm gặp chuyên gia tâm lý, bác sĩ tâm thần hoặc nhà trị liệu. Sức khỏe tâm thần cần được chăm sóc như sức khỏe thể chất, với sự can thiệp khoa học kịp thời.
Thúy Quỳnh
