Các đại biểu nêu ý kiến tại hội thảo - Ảnh: TUYẾT MAI
Nghịch lý kháng cáo quá hạn
Một trong những vấn đề tranh luận gay gắt nhất tại hội thảo là chế định kháng cáo quá hạn đối với các bản án đã có hiệu lực pháp luật.
Thẩm phán Châu Kim Anh (Phó chánh tòa dân sự Tòa án nhân dân TP.HCM) chỉ ra thực trạng bản án sơ thẩm đã có hiệu lực, đang được cơ quan thi hành án thực hiện nhưng tòa cấp phúc thẩm lại ra quyết định chấp nhận kháng cáo quá hạn.
Điều này dẫn đến sự tồn tại song song hai văn bản pháp lý mâu thuẫn là một bản án đang bị cưỡng chế thi hành và một quyết định mở lại thủ tục phúc thẩm.
Theo các chuyên gia, đây là sự vi phạm thẩm quyền nghiêm trọng vì đối với bản án đã có hiệu lực, con đường duy nhất phải là giám đốc thẩm hoặc tái thẩm.
Nhiều ý kiến cho rằng cần sửa luật để chặn ngay việc thụ lý kháng cáo quá hạn khi án đã có hiệu lực, nhằm bảo đảm tính ổn định của phán quyết tư pháp.
Bên cạnh đó, vấn đề tạm đình chỉ giải quyết vụ án cũng được các thẩm phán và kiểm sát viên đưa ra nhiều ý kiến.
Ông Phan Thanh Tùng (Phó chánh tòa dân sự Tòa phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao tại TP.HCM) cho rằng việc tạm đình chỉ ngăn cản quyền giải quyết và sự thực thi công lý.
Đặc biệt, việc tạm đình chỉ ở cấp phúc thẩm được coi là 'vô biên' vì không có cấp nào can thiệp được, gây bức xúc cho đương sự khi vụ việc kéo dài vô tận.
Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng đề nghị xem xét lại quy định hòa giải bắt buộc. Việc buộc đương sự phải hòa giải tại tòa trong khi đã có Luật Hòa giải, đối thoại tại tòa án là một sự chồng chéo, đôi khi trở thành định chế cản trở quyền tự định đoạt của người dân. Vì nếu họ đã tự hòa giải được thì không ai đến tòa thưa kiện làm gì.
Luật có nhưng... 'đắp chiếu'
Đáng chú ý, hội thảo cũng chỉ ra những chương, điều trong Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 hầu như chưa bao giờ được áp dụng trong thực tế suốt 10 năm qua. Điển hình là thủ tục rút gọn.
Dù được kỳ vọng sẽ giúp giải quyết nhanh các vụ án đơn giản, nhưng do điều kiện áp dụng chung chung, không rõ ràng và tâm lý ngại sai sót của thẩm phán, thủ tục này gần như bị 'bỏ rơi'.
Theo ông Quách Hữu Thái (Phó chánh án Tòa án nhân dân TP.HCM), thủ tục rút gọn không hiệu quả vì thực tiễn không áp dụng, thậm chí nên cân nhắc gom việc dân sự và vụ án dân sự để giải quyết trong cùng 1 vụ án để nhanh gọn thay vì phân định rườm rà như hiện nay.
Bên cạnh đó, trong bối cảnh chuyển đổi số, việc tống đạt văn bản qua VNeID hay thư điện tử cũng được đưa ra thảo luận. Các đại biểu lo ngại về tính khả thi do trình độ học vấn của người dân không đồng đều và thiếu các quy định cứng về tòa án điện tử trong luật.
PGS.TS Nguyễn Thị Hồng Nhung (Trường đại học Kinh tế - Luật) cũng đề xuất cho phép đương sự đồng thời là người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho chính mình.
Hiện nay quyền nghiên cứu hồ sơ, sao chụp tài liệu của người bảo vệ (luật sư) đôi khi còn rộng hơn cả đương sự, gây ra sự bất công ngay trong chính quy trình tố tụng.
