50 năm thành phố nghĩa tình của tôi: Những chiếc xe lam, xích lô thương nhớ

Tôi muốn nói đến xe lam, xe xích lô, những chiếc xe có thể xem là hình ảnh tiêu biểu một thời của thành phố này. Một thời gian dài, nó không chỉ là phương tiện mưu sinh mà còn là phương tiện phục vụ di chuyển hiệu quả, đáp ứng nhu cầu của hầu hết dân thành phố.

Điểm nổi bật của 2 phương tiện giao thông công cộng này là giá cả bình dân, hoạt động phủ khắp nội, ngoại thành. Với nội thành hầu như các tuyến đường chính đều có tuyến xe đi qua, người ở các đường nhánh chỉ cần đi bộ một đoạn là đón xe được.

Đặc biệt xe lam không có trạm dừng như xe buýt mà muốn dừng đâu cũng được vô cùng linh hoạt. Tài xế xe lam có lẽ là những người có đôi mắt tinh tường nhất hành tinh. Giữa dòng xe cộ đông đúc nhưng chỉ cần bạn nhích nhẹ ngón tay là… tấp vô ngay.

Cái lưng của tài xế cũng là "nút bấm" báo hiệu dừng xe. Tiền xe thì tôi thấy ít người hỏi bao nhiêu mà cứ đưa, dư thì thối còn đủ thì thôi, rất ít thấy chuyện kì kèo, cãi vã.

Dân ở tỉnh lên thì gặp ngay xe lam từ 2 cửa ngõ bến xe miền Tây và miền Đông. 

Tôi là một trong những khách hàng khá thường xuyên của tuyến bến xe miền Tây - Chợ Lớn.

Một lần khi khách vừa đầy xe (khoảng 10 người), tài xế đánh lái từ bãi đậu bến xe ra đường thì có lẽ do lấy cua quá gắt nên xe lật ngang. Hành khách quýnh quáng chui ra còn người dân bên đường thì hỗ trợ lật xe lên. May mắn là không ai bị thương tích gì, ai cũng thông cảm và vui vẻ… tiếp tục hành trình.

Khoảng năm 1980 tôi có thời gian hơn một tháng đi lại trên tuyến xe Chợ Lớn - Sài Gòn với trục chính là đường Trần Hưng Đạo. Số là thời điểm đó ba tôi phẫu thuật ở Bệnh viện Sùng Chính (sau đổi thành Bệnh viện chấn thương chỉnh hình) trên đường Trần Hưng Đạo.

Sau khi xuất viện thì nằm an dưỡng ở một phòng ngủ gần góc đường Nguyễn Trãi - Châu Văn Liêm. Nhiệm vụ của tôi hằng ngày là lấy cơm từ nhà bà chị trong con hẻm trên đường Trần Hưng Đạo đối diện với Công an TPHCM.

Nhiều lần lên xe lam tài xế quay đầu hỏi tôi xuống đâu. Và để cho dễ nhớ tôi thường bảo xuống Sở công an thành phố. Hơn một tháng đi lại nên nhiều xe cũng quen mặt, nhớ điểm xuống.

Rồi một lần đón xe chỉ có mình tôi nên tài xế nói thông cảm đợi khách chút. Rồi tài xế nói từ ngày có anh đi mấy đứa móc túi cũng giảm bớt (!?) chắc nó sợ anh? Té ra chỉ nhờ cái điểm xuống hằng ngày là Sở công an thành phố mà… ghê gớm vậy!

Còn một lần tôi đi tuyến xe Thủ Đức - Sài Gòn. Thời điểm đó tôi đi buôn nên mang theo khá nhiều tiền. Tôi lại vừa nhậu xong với mấy người bạn đậu xe tải đối diện với nhà máy xi măng Hà Tiên trên Xa lộ Hà Nội nên lên xe tôi ngủ mê mệt.

Tới bến tài xế đánh thức tôi dậy và đưa cho tôi cái túi đựng mấy bộ đồ với tiền. Anh bảo thấy tôi ngủ mê quá nên cất dùm. Sau đó khi kiểm tra lại mọi thứ đều còn nguyên. Có lẽ lời cảm ơn khi đó là chưa đủ!

Với xe xích lô thì ấn tượng nhất là câu chuyện kể của mẹ khi để quên cái bóp khi xuống xe với nhiều giấy tờ quan trọng, tiền bạc, nữ trang (loại bóp đầm, nữ trang sợ bị giật nên tháo cất vào bóp). Cứ tưởng mất nhưng không ngờ 5 phút sau chú xích lô máy quay lại tươi cười trả cái bóp còn dặn dò lần sau cẩn thận.

Bản thân tôi không biết đường nên có lần kêu xích lô đạp chở tới chỗ đó và cứ khăng khăng hỏi nhiêu tiền còn anh xích lô thì bảo cứ lên xe. Hóa ra chỗ tôi đến chỉ vòng qua một con đường, lộ trình chắc chừng 300m. Hỏi tiền anh bảo "cho nhiêu cũng được". Đúng rồi, cái quý ở đây là sự thành thật với nhau.

Là dân tỉnh lẽ nên có lần bị hố chuyện xích lô. Tôi gọi xích lô từ chợ Nhật Tảo về đường Văn Thân quận 6. Khi xe qua cầu Bình Tiên tôi vẫn ngồi trên xe với cặp thùng loa 2 tấc. Cầu dốc cao nên chú xích lô phải xuống đẩy từng bước nặng nhọc.

Rồi có chú đi xe honda đối diện nhìn thấy quát lên:"ê sao không xuống xe". Sực tỉnh tôi vội vã xuống xe. Quan sát tôi mới thấy hầu như ai cũng xuống xe, thậm chí có người còn phụ đẩy.

Có lẽ xuống xe khi lên những dốc cầu cao đã thành một thứ luật bất thành văn với người dân Sài Gòn - TP.HCM. Tôi cảm động vì sự miệt mài, cam phận của chú xích lô, cũng như ấn tượng với khí phách ngang tàng của người ra mệnh lệnh xuống xe, phải chăng đó là khí chất của người Sài Gòn.

Một trưa nắng ngay trung tâm quận 5 có tai nạn giao thông giữa 2 xe máy, trong đó, có 1 người bị thương khá nặng. Mọi người xúm lại, hô hoán. Thời điểm thập niên 1980 chuyện gọi điện kêu xe cấp cứu gần như là không thể.

Một cái cản xe xích lô chen vào. Chú chạy xích lô trạc ngoài 50 tuổi, quần sọt áo thun lá nói như ra lệnh:"Đỡ người bị thương lên xe, một người ngồi ngoài giữ, mau lên". Mọi người răm rắp làm theo. Một hình ảnh ấn tượng, "oai phong" thật khó quên.

Giờ thì xe lam đã tuyệt tích giang hồ, xích lô chỉ còn lác đác phục vụ du lịch. Mỗi khi có dịp ra trung tâm thành phố nhìn thấy bóng dáng xích lô là kí ức lại ùa về.

Xã hội phát triển cuốn theo nhiều thứ thay đổi ắt cũng là quy luật tự nhiên. Nhưng tôi vẫn mong rằng bóng dáng những chiếc xích lô ít ỏi còn sót lại sẽ sống mãi với thời gian, hiện diện như một chứng nhân lịch sử của thành phố này; gần thế kỉ oằn mình chuyên chở biết bao thân phận, tình người.