Theo nhiều chuyên gia, phong cách ngôn ngữ lưu trữ trong dữ liệu AI dường như đang đi vào đời thực và truyền vào tâm trí con người.
Gần đây, việc nhiều tác giả vướng nghi vấn dùng AI khiến văn đàn quốc tế dậy sóng. Hồi tháng 3, nhà xuất bản Hachette hủy ra mắt tiểu thuyết kinh dị Shy Girl của Mia Ballard sau khi một số độc giả nhận xét sách dựa nhiều vào AI. Tháng 5, doanh nhân Steven Rosenbaum thừa nhận "sử dụng ChatGPT, Claude trong quá trình nghiên cứu, viết và chỉnh sửa" quyển The Future of Truth khi sách bị phát hiện chứa nhiều trích dẫn không có thực. Cũng trong tháng 5, The Serpent in the Grove của nhà văn gốc Ấn Độ Jamir Nazir - thắng giải Truyện ngắn Khối Thịnh vượng chung - bị nói dùng AI, dù ban tổ chức bảo vệ tính xác thực của tác phẩm.
Trong bối cảnh việc sáng tác bằng AI ngày càng phổ biến, cây bút David Shariatmadari có bài phân biệt văn do người và máy viết dựa trên quan điểm, các nghiên cứu của giới học thuật, nhà văn trên trang Guardian hôm 4/7. Theo Shariatmadari, hiện các độc giả "truyền tai" nhau một số dấu hiệu nhận biết văn AI như nội dung có nhiều dấu gạch ngang, cụm từ sáo rỗng. Tuy nhiên, chúng cũng là những điểm đặc trưng trong cách viết của con người, được AI học sau khi tiếp nhận dữ liệu đào tạo.
"Vấn đề là không chỉ AI được huấn luyện trên văn bản do người viết, mà con người cũng chịu ảnh hưởng về phong cách từ AI. Sự tương tác qua lại này tạo ra một kiểu 'phòng gương' ngôn ngữ. Nếu tác giả không thừa nhận điều đó, rất khó để nói chắc chắn một văn bản cụ thể nào đó có phải do AI tạo ra hay không", trích bài viết.
Tác giả, doanh nhân Steven Rosenbaum và quyển "The Future of Truth" tại sự kiện "South by Southwest" ngày 18/3. Ảnh: Facebook Steven Rosenbaum
Theo tác giả, trí tuệ nhân tạo hiện tạo ra một lượng lớn văn bản hàng ngày, từ các bài quảng cáo đến tóm tắt công trình học thuật. Chúng cũng xuất hiện trong mục "thông tin tổng quan do AI tạo" khi tìm kiếm từ khóa trên Google hay chức năng gợi ý trả lời email. Năm 2025, nhóm nhà ngôn ngữ học tại Đại học Pavia (Italy) so sánh các văn bản do con người và máy viết để tìm ra các đặc điểm khác biệt.
Kết quả cho thấy trong tiếng Anh, nội dung AI thường chứa nhiều danh từ, ít đại từ và tính từ làm vị ngữ. Cách viết của máy thường ngắn gọn, chẳng hạn như AI sẽ viết: "the uncomfortable chair (chiếc ghế không thoải mái)" hơn là "the chair was uncomfortable (chiếc ghế này không mang lại cảm giác thoải mái)".
Không chỉ xuất hiện trong những câu trả lời của AI, ngôn ngữ máy (LLM) thay đổi cách con người dùng ngôn ngữ trong thế giới thật. David Shariatmadari nhắc tới bài nghiên cứu của Hiromu Yakura - tiến sĩ ngành máy tính của Trung tâm Nghiên cứu con người và Máy móc, Đức - năm 2024. Trong đó, ông Yakura cùng các đồng nghiệp nghiên cứu ảnh hưởng của mô hình ngôn ngữ lớn (Large Language Model - LLM) đối với việc giao tiếp bằng lời của con người, bằng cách phân tích hơn 700.000 giờ diễn ngôn thuộc nhiều lĩnh vực qua hàng trăm nghìn cuộc diễn thuyết trên YouTube, podcast bằng tiếng Anh.
Theo kết quả, một số từ mà LLM thường dùng như "delve" (đào sâu, tìm tòi) và "boast" (khoe khoang) xuất hiện trong lời ăn tiếng nói của con người nhiều hơn từ khi ChatGPT ra mắt. Trò chuyện với tạp chí Scientific American năm 2025, đồng tác giả của bài nghiên cứu - Levin Brinkmann - nhận định: "Các từ ngữ lưu trữ trong dữ liệu AI dường như đang truyền vào tâm trí của con người".
Logo các ứng dụng AI ChatGPT và Claude - những ứng dụng thường được dùng để tạo văn bản - trên điện thoại. Ảnh: Lưu Quý
Cũng trong bài phân tích trên Guardian, David Shariatmadari đặt câu hỏi cho tương lai nền văn học khi AI phát triển: Liệu một cuốn tiểu thuyết do máy móc viết ra có thể lọt vào top 100 tác phẩm vĩ đại nhất mọi thời. Theo giáo sư ngành ngôn ngữ học của Đại học Nottingham (Anh) Peter Stockwell, AI có thể làm những điều cơ bản như học ngữ pháp, cách tường thuật của con người. Tuy nhiên, chúng không thể đạt đến đỉnh cao sáng tác vì không đáp ứng các cấp độ cao hơn, chẳng hạn như xử lý cốt truyện một cách thuyết phục.
"Nếu bạn nhờ AI viết một câu chuyện, nó làm khá tốt việc tạo ra chuỗi sự kiện và sự việc ở phần kết. Nhưng đó không phải một nội dung dễ kể. Không có chi tiết bất ngờ hay thú vị xảy ra. Nếu có thứ gì đó gây ngạc nhiên, nó thường giống như lỗi sạn hơn là cú twist xuất sắc", Stockwell nói với Shariatmadari.
Giáo sư cũng cho rằng nghệ thuật kể chuyện có thể là điều cuối cùng để phát hiện văn do chatbot viết. Theo ông, mục đích chính của LLM là đào tạo máy móc dựa trên các ngôn ngữ hiện có nên cách hành văn của trí tuệ nhân tạo mang tính hoài cổ. "Tôi có thể nhờ AI và bảo 'viết cho tôi một truyện ngắn theo phong cách Virginia Woolf'. Nó sẽ làm khá tốt. Nhưng bạn không thể bảo nó 'viết cho tôi một câu chuyện theo phong cách độc đáo của nhà văn vĩ đại, tài năng tiếp theo'. Nó không thể làm được", ông Peter Stockwell cho biết.
Ngoài ra, ông lý giải máy móc không có sáng tạo do thiếu môi trường xã hội, một cơ thể sống để cảm nhận vạn vật - những yếu tố tạo nên động lực sáng tác của con người. Nhà văn Anh Jeanette Winterson có quan điểm tương tự, nhận định năng lực ngôn ngữ của AI không thể sánh với con người. Theo bà, máy móc không có hệ thống limbic (phần não điều khiển cảm xúc) nên chẳng thể chạm tới toàn bộ chiều sâu biểu đạt của nhân loại.
Trước thực trạng độc giả có thể nhầm lẫn văn của con người và AI, David Shariatmadari cho biết có một số tác giả cố hạn chế thói quen sáng tác dễ bị gán cho AI. Nhà văn từng đoạt giải Pulitzer 2011 - Jennifer Egan - nói biết một số dấu hiệu nhận biết AI trong văn chương, nhưng bà vốn thích những cách viết đó từ trước. "Chẳng hạn như tôi thích các dấu gạch ngang dài, nhưng giờ tôi thấy mình phải kiểm tra chúng kỹ hơn trước. Tôi cũng nhận ra bản thân thích dùng cụm ba từ, giờ cũng phải xem xét lại. Thực ra tôi không thấy phiền bởi mục đích của tất cả việc đó là không viết những gì người khác có thể bắt chước", bà nói.
Tiểu thuyết gia Egan cũng có lời khuyên cho thế hệ cây bút trẻ: Hãy tránh xa AI. Theo bà, mọi người có thể tận dụng công nghệ để viết email, tìm ý tưởng nghiên cứu nhưng cần học viết để trở thành nhà văn. Trong khi đó, bà Jeannette Winterson có cái nhìn thoáng hơn, cho rằng mỗi cá nhân có quyền tự quyết định.
"Con người là loài biết dùng công cụ. Đó là câu chuyện làm nên thành công của chúng ta. Hiện tất cả AI, bao gồm AI tạo sinh đều là công cụ. Vậy tôi có nên hợp tác với LLM không? Đương nhiên rồi, tại sao không?", bà nói.
Thảo Uyên (theo Guardian, Scientific American)
