Bi kịch 'Trăm năm cô đơn'

Tiểu thuyết ''Trăm năm cô đơn'' không đơn thuần là áng văn chương về tấn bi kịch tình yêu mà còn là tác phẩm triết học.

* Bài cảm nhận cho chuyên mục ''Cuốn sách tôi yêu''

Tôi nhớ trong cuốn Ngày xưa có một chuyện tình (2024), bác Nguyễn Nhật Ánh có nói: Lỗi lầm của con tim là loại lỗi lầm đáng tha thứ nhất trong các loại lỗi lầm mà loài người mắc phải. Một trăn trở, suy tư trong tôi dấy lên như vết gợn sóng nhẹ của lòng hồ tĩnh lặng: Phải chăng ''lỗi lầm của con tim'' lúc nào cũng được tha thứ?

Trong tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh, sự tha thứ được đặt trên nền tảng từ lằn ranh đạo đức của Phúc, của một tình yêu cao thượng hết mực vị tha đến từ Vinh và sự giằng xé nội tâm để tìm cái đích cuối cùng của hạnh phúc từ Miền. Tôi chợt nghĩ về một tác phẩm khác, cũng với chủ đề ''lỗi lầm của con tim", nhưng khác với Ngày xưa có một chuyện tình, những con tim đã trót mang lầm lỗi đó không bao giờ được tha thứ. Tôi muốn nói đến Trăm năm cô đơn (1967).

Trăm năm cô đơn là tác phẩm văn học đã làm nên tên tuổi của tiểu thuyết gia người Colombia Gabriel García Márquez (1927-2014), đưa ông vào hàng ngũ những nhà văn vĩ đại nhất thế kỷ 20. Tác phẩm ra đời bằng ngòi bút hiện thực liên kết với sự thật lịch sử vùng Mỹ Latin, tài năng tưởng tượng, cảm nhận chân thực hòa trộn với những kỷ niệm ấu thơ với ông bà ngoại ở vùng quê xa xôi miền Bắc Colombia của nhà văn.

Tiểu thuyết vốn kể về câu chuyện về một gia đình nhiều đời của dòng họ Buendía và cả những nhân vật khác liên quan dòng họ. Qua đó, García Márquez dường như muốn gửi một thông điệp triết lý, thấm đẫm tư tưởng của chủ nghĩa hiện sinh đến cho độc giả: Định mệnh đã an bài, dù có chạy trốn đi đâu, tìm cách vẫy vùng đều không thể thoát, như một vòng lẩn quẩn không lối ra. Như câu kết được García Márquez khắc họa với màu sắc u ám: ''...tất cả những gì được viết trong những tấm da thuộc này sẽ không được lặp lại và mãi mãi không bao giờ được lặp lại. Bởi vì những dòng họ bị kết án trăm năm cô đơn không có dịp may lần thứ hai để trở lại làm người trên mặt đất này''.

Đọc tác phẩm, ta sẽ đi sâu vào một vũ trụ nhân vật với những cái tên đậm chất Mỹ Latin, đòi hỏi người đọc phải nắm rõ vai vế, ngoại hình, tính cách, tình cảm của từng nhân vật. Nhưng không vì thế mà tác phẩm trở thành một mớ hỗn độn. Ở mỗi nhân vật, ông tập trung nhấn mạnh cá tính, đặc điểm nổi bật, đồng thời pha vào một chút nét dị thường, tâm linh. Nó như một phép thử đầu tiên để độc giả có thể vượt qua và chiêm nghiệm tiểu thuyết với sự tập trung cao độ. Bằng cách như thế, và tôi nghĩ cũng chỉ có một cách như thế, García Márque, với sự tưởng tượng phong phú của mình, đã dựng nên các tuyến nhân vật thuộc dòng họ Buendía, dẫu khác nhưng tựu trung ở họ là những nỗi cô đơn vĩnh hằng, bất kể ở hoàn cảnh nào.

Bối cảnh chính của tiểu thuyết là ngôi làng Macondo, vốn được một nhóm người khai phá mà José Arcadio Buendía và Úrsula Iguarán dẫn đầu. Vợ chồng nhà Buendía là họ hàng xa, để đến với nhau, họ bất chấp lời cảnh báo của tổ tiên rằng sẽ đẻ ra những đứa trẻ kì đà hay có cái đuôi lợn. Bi kịch bắt đầu từ đó, và cái kết của dòng họ này là đứa cháu Aureliano với cái đuôi lợn bị kiến tha đi mất. Dòng họ Buendía từ hình thành đến hưng thịnh rồi suy vong cũng giống như quá trình tồn tại và phát triển của làng Macondo. Cái kết của dòng tộc cũng là cái kết của ngôi làng: lụi tàn dần dần trong cơn bão và bị xóa sạch khỏi ký ức con người.

''Trăm năm cô đơn'' ra đời năm 1967, đoạt giải Nobel năm 1982. Bản dịch do Nhã Nam liên kết Nhà xuất bản Văn học phát hành năm 2018, Nguyễn Trung Đức, Phạm Đình Lợi, Nguyễn Quốc Dũng thực hiện chuyển ngữ. Ảnh: Nhã Nam

Bảy thế hệ nhà Buendía đều dính phải lời nguyền cô đơn như một sự trừng phạt nghiêm khắc cho tội loạn luân. Từng người trong gia tộc Buendía có huy hoàng đến mức nào, một khi đã dấn thân vào ''chuyến phiêu lưu tình ái'', dẫu sống chung với nhau, thứ giày vò họ hàng ngày, hàng giờ là nỗi cô đơn. Nỗi niềm này là sự đánh mất liên kết gia đình, mất đi bản chất tốt đẹp của con người, là sự trỗi dậy không thể kiểm soát dục vọng và thiếu vắng tình yêu một cách đúng nghĩa.

Một gia tộc chìm đắm trong vòng xoáy tội lỗi với sự chung đụng xác thịt, ngoại tình, giết người, độc đoán, kiêu ngạo, tự nhốt mình trong những căn phòng do bản thân tạo ra. Họ sống như thể họ chỉ tồn tại, đến nỗi một thành viên trong gia đình còn có thể tiên đoán trước cái chết của mình. Họ đón nhận cái chết không quá bất ngờ, bởi sống đối với họ là chuỗi ngày cô đơn và đơn điệu.

García Márquez khéo léo lồng những sự kiện lịch sử vào tiểu thuyết, vừa tăng tính hiện thực, vừa thể hiện quan điểm, thông điệp của ông. Sự chậm phát triển của Mỹ Latin, sự thiếu hiểu biết về khoa học và công nghệ của khu vực này đã kéo lùi sự phát triển so với các khu vực khác trên thế giới.

Bên cạnh đó là những sự kiện lịch sử gắn liền địa danh làng Macondo. Việc khai phá vùng đất này như cách Colombus tìm ra châu Mỹ mà thực chất là một quá trình đi tìm thị trường và nguyên liệu của chủ nghĩa thực dân - đế quốc. Sự thống trị về mặt tinh thần của đạo Cơ Đốc đối với dân làng, việc xuất hiện bệnh mất trí nhớ ở đây cũng biểu thị sự xâm nhập các loại vi trùng gây bệnh mà thực dân mang vào vùng đất này. Cuộc nội chiến giữa phe Tự do - phe mà đại tá Aureliano Buendía từng lãnh đạo - với phe Bảo hoàng thể hiện vòng lặp xung đột phe phái vô nghĩa, kéo dài và bế tắc của lịch sử khu vực giai đoạn đó.

Chủ nghĩa tư bản cạnh tranh xuất hiện với sự hiện diện của Công ty chuối - một tập đoàn từ Mỹ. Đây cũng là thời kỳ thịnh vượng nhất của làng Macondo, nhưng từ cuộc thảm sát, đàn áp phong trào đấu tranh vì quyền lợi của những người công nhân, trong đó có thành viên của gia tộc Buendía, ngôi làng lụi tàn dần cùng với gia tộc này. Đó cũng là sự diệt vong của nền văn hóa bản địa. Nhìn rộng ra, đây là một vòng luẩn quẩn: Hình thành - phát triển - hưng thịnh - suy vong.

Tác phẩm mang nhiều tầng ý nghĩa, đọc một, hai lần chưa chắc có thể khám phá hết những thông điệp nhân văn và giá trị thời đại mà García Márquez đã gửi gắm. Với tôi, tiểu thuyết không đơn thuần là áng văn chương về tấn bi kịch tình yêu mà còn là tác phẩm triết học, lịch sử đầy tính chân thật, đáng chiêm nghiệm.

Hữu Phúc