Cây thuốc, 'mỏ vàng xanh' tỉ USD

Trong y học cổ truyền (YHCT), cây thuốc, vị thuốc, dược liệu là thành phần rất quan trọng. Chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là phát triển công nghiệp dược liệu trở thành ngành kinh tế chiến lược quốc gia; bảo tồn, khai thác hiệu quả đa dạng sinh học và nguồn dược liệu quý của VN, coi đây là lợi thế cạnh tranh quan trọng của đất nước.

Thiếu nghiên cứu sâu, khó nâng giá trị dược liệu

VN sở hữu nguồn tài nguyên dược liệu phong phú với hơn 5.100 loài thực vật làm thuốc cùng nhiều loài động vật, tảo biển và khoáng vật được sử dụng trong YHCT. Đây là kho báu sinh học có giá trị lớn, đặc biệt trong bối cảnh nhu cầu sử dụng các sản phẩm chăm sóc sức khỏe có nguồn gốc tự nhiên ngày càng tăng.

Dược liệu VN chủ yếu vẫn bán thô và phần lớn nhập từ Trung Quốc

ẢNH: QUANG VIÊN

Tuy nhiên, giá trị của ngành dược liệu không chỉ nằm ở cây thuốc mà còn ở quá trình nghiên cứu, chiết xuất, tiêu chuẩn hóa và thương mại hóa sản phẩm. Thực tế cho thấy VN vẫn chưa khai thác tương xứng tiềm năng khi phần lớn dược liệu mới dừng ở dạng nguyên liệu thô hoặc sơ chế, trong khi các sản phẩm giá trị cao như thuốc, hoạt chất chiết xuất, thực phẩm bảo vệ sức khỏe hay mỹ phẩm còn hạn chế.

Theo ước tính của Viện Dược liệu (Bộ Y tế), VN hiện vẫn phải nhập khẩu khoảng 80 - 85% nhu cầu dược liệu và nguyên liệu làm thuốc, chủ yếu từ Trung Quốc. Các chuyên gia nhận định đây là nghịch lý "xuất thô - nhập tinh", khi phần giá trị lớn nhất nằm ở nghiên cứu, công nghệ chế biến sâu và xây dựng thương hiệu.

Theo PGS-TS Đỗ Thị Hà, Phó viện trưởng Viện Dược liệu VN (Bộ Y tế), nước ta có nhiều loài dược liệu đặc hữu với giá trị riêng biệt, nhưng số lượng nghiên cứu về hoạt chất, cơ chế tác dụng và bằng chứng lâm sàng của nhiều cây thuốc vẫn còn hạn chế.

Bà Hà cho biết nhiều cây thuốc đã được sử dụng trong dân gian qua nhiều thế hệ nhưng chưa được chuẩn hóa về chất lượng, khiến doanh nghiệp chưa mạnh dạn đầu tư vào các sản phẩm có hàm lượng khoa học cao. "Khoảng trống lớn hiện nay là công nghệ chế biến sâu, tiêu chuẩn hóa sản phẩm và xây dựng thương hiệu. Bên cạnh đó, vùng nguyên liệu còn phân tán, thiếu liên kết và chưa hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc", bà Hà nhận định. Theo bà, muốn phát triển ngành dược liệu bền vững cần hình thành chuỗi liên kết từ nghiên cứu, sản xuất nguyên liệu đến chế biến và thương mại hóa sản phẩm.

Bác sĩ (BS) chuyên khoa II Đỗ Tân Khoa, Giám đốc Bệnh viện YHCT TP.HCM, cho rằng một trong những nút thắt lớn của YHCT VN hiện nay là bảo tồn nguồn gien và chuẩn hóa dược liệu. Dẫn ví dụ về cây đau xương ở vùng Bảy Núi (An Giang), BS Khoa cho biết cùng một loài cây có thể tồn tại nhiều nguồn gien khác nhau theo từng khu vực. Nếu không có hệ thống phân tích, số hóa và lưu trữ nguồn gien, rất khó kiểm soát chất lượng và phân biệt thật - giả đối với các dược liệu quý. Theo ông, cần xây dựng "ngân hàng gien dược liệu" dưới dạng dữ liệu số để bảo tồn giống chuẩn, phục vụ nghiên cứu và phát triển sản phẩm.

Cần chương trình quốc gia về dược liệu

Không chỉ là nguồn nguyên liệu cho ngành y dược, dược liệu còn đang mở ra hướng phát triển kinh tế xanh tại nhiều vùng miền núi. Từ Tây Bắc đến miền Trung, Tây nguyên, nhiều mô hình trồng dược liệu dưới tán rừng như tam thất, đương quy, cát cánh, hà thủ ô, thất diệp nhất chi hoa... đang giúp người dân tăng thu nhập và góp phần bảo vệ hệ sinh thái. Tại Lai Châu, sâm Lai Châu - loài dược liệu đặc hữu - đang tạo ra sự thay đổi trong nhận thức của người dân về giá trị của rừng. Loài cây này chỉ phát triển tốt ở những khu vực có độ cao, độ ẩm và hệ sinh thái rừng phù hợp.

Cần nghiên cứu chuyên sâu về nuôi trồng, chế biến dược liệu

ẢNH: QUANG VIÊN

Theo TS Phạm Quang Tuyến, Viện Khoa học lâm nghiệp VN, trước đây nhiều người dân xem rừng là nơi khai thác tài nguyên; nhưng khi cây dược liệu mang lại giá trị kinh tế, họ bắt đầu trở thành những người bảo vệ rừng. "Rừng không chỉ để giữ nước hay giữ đất. Rừng còn có thể tạo sinh kế bền vững thông qua các loài dược liệu như sâm Lai Châu, tam thất hoang, thất diệp nhất chi hoa và nhiều cây thuốc bản địa khác. Khi người dân sống được nhờ rừng, họ sẽ trở thành những người bảo vệ rừng tốt nhất", ông Tuyến chia sẻ.

Theo BS Đỗ Tân Khoa, VN cần một chương trình quốc gia tổng thể về dược liệu, trong đó bao gồm bảo tồn nguồn gien, quy hoạch vùng trồng, phát triển chuỗi cung ứng, ứng dụng công nghệ số, đào tạo nhân lực và thương mại hóa sản phẩm. Ông cho rằng nếu không có chiến lược dài hạn, VN có nguy cơ bỏ lỡ lợi thế lớn từ kho tàng dược liệu phong phú và tri thức YHCT đã được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Trong bối cảnh già hóa dân số, nhu cầu chăm sóc sức khỏe tự nhiên ngày càng tăng và áp lực bảo vệ môi trường ngày càng lớn, phát triển dược liệu dưới tán rừng đang mở ra hướng đi nhiều triển vọng. Bảo tồn và phát triển không phải là hai mục tiêu đối lập. Khi người dân có thể sống tốt nhờ rừng, họ cũng chính là lực lượng quan trọng nhất để gìn giữ những cánh rừng và đánh thức giá trị của kho báu dược liệu VN. (còn tiếp)