Lập khu chế xuất, đổi đất lấy hạ tầng, xây dựng trung tâm tài chính quốc tế, TP HCM nhiều lần đi đầu trong đổi mới, phá bỏ những rào cản để đưa đô thị thành đầu tàu kinh tế.
Năm 1976, Sài Gòn - Gia Định chính thức đổi tên thành TP HCM, bước vào giai đoạn tái thiết nền kinh tế. Thời điểm đó, sản xuất công nghiệp suy giảm, nhiều nhà máy hoạt động cầm chừng và đời sống người dân còn nhiều khó khăn. 50 năm sau, TP HCM đạt mức GRDP (tổng sản phẩm trên địa bàn) của TP HCM sau hợp nhất với Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu khoảng 3 triệu tỷ đồng, tương đương khoảng 120 tỷ USD. Thu nhập bình quân đầu người gần 9.000 USD, cao gấp 1,7 lần bình quân cả nước.
Thành phố hiện chiếm khoảng 27% tổng thu ngân sách. Với khoảng 13-14% dân số nhưng đô thị tạo ra gần 1/4 GDP cả nước.
Để có con số trên, TP HCM nhiều lần đứng trước những bài toán khác nhau, từ câu chuyện lương thực, thúc đẩy sản xuất, thu hút đầu tư đến định hướng tạo lập trung tâm tài chính quốc tế.
Mỗi giai đoạn, TP HCM đều gắn liền với những quyết định mang tính đổi mới - điều mà theo Tiến sĩ Trần Du Lịch - người gắn bó hàng chục năm với thành phố, thể hiện "vai trò tiên phong, đi trước mở đường".
Đầu tàu đổi mới sáng tạo
Tinh thần đổi mới của TP HCM được thể hiện ngay từ giai đoạn sau thống nhất. Thời điểm đó, thành phố trong tình trạng khó khăn khi sản xuất đình trệ, nguồn cung hàng hóa khan hiếm, lương thực thiếu hụt.
Ảnh chụp từ trên cao của một cảng cá tại Sài Gòn, năm 1976. Ảnh: AFP
PGS.TS Phan Xuân Biên, Phó chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, nguyên Trưởng ban Tư tưởng, văn hóa Thành ủy TP HCM, cho rằng ngay trong 10 năm đầu sau thống nhất, địa phương đã thể hiện sự sáng tạo, dám nghĩ dám làm khi ban hành hai nghị quyết vào năm 1979 và 1980.
Thành phố đề ra chủ trương tìm mọi nguyên liệu cho sản xuất, lập công ty xuất khẩu, nhập khẩu, huy động vốn mua hàng, lấy ngoại tệ nhập nguyên liệu... Những doanh nghiệp lớn như Direximco, Cholimex, bột giặt miền Nam, dệt Phong Phú, bia Sài Gòn... ra đời và phát triển theo những cơ chế này.
Để thoát cảnh chạy gạo từng bữa cho 3,5 triệu dân, thành phố lập Tổ thu mua lương thực, lặn lội xuống Đồng bằng sông Cửu Long, thu mua lương thực theo giá trị trường thay vì mức giá bao cấp.
Những cách làm khi ấy được gọi là "xé rào", nhưng về sau trở thành những thực tiễn quan trọng, góp phần hình thành tư duy đổi mới của cả nước. Nhiều chuyên gia đánh giá, điểm đặc biệt của TP HCM không nằm ở việc luôn có sẵn những cơ chế vượt trội, mà ở khả năng biến các vấn đề phát sinh trong thực tiễn thành động lực để thử nghiệm chính sách mới.
Dẫn ví dụ, Tiến sĩ Trần Du Lịch, trong hội thảo ngày 26/4 khẳng định trong giai đoạn đổi mới TP HCM đi đầu trong nhiều mô hình kinh tế thị trường như xây dựng khu chế xuất, thí điểm cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước, phát triển thị trường chứng khoán và áp dụng cơ chế đổi đất lấy hạ tầng.
Tân Thuận - khu chế xuất đầu tiên của TP HCM, thời điểm tháng 5/2026. Ảnh: Quỳnh Trần
Năm 1991, khu chế xuất đầu tiên của TP HCM là Tân Thuận được thành lập, trực tiếp thu hút FDI. Thời điểm đó, TP HCM là địa phương duy nhất có kinh nghiệm làm việc với doanh nghiệp nước ngoài. Từ Tân Thuận, thành phố liên tục mở thêm các khu chế xuất như Linh Trung 1, Linh Trung 2...
Năm 2002, sau giai đoạn phát triển sản xuất công nghiệp, TP HCM thành lập khu công nghệ cao đầu tiên - đánh dấu chuyển hướng thu hút sang những ngành có giá trị cao hơn. Intel, Samsung, Nidec... cùng nhiều "đại bàng" khác đã chọn khu công nghệ cao làm cứ điểm.
Theo Tiến sĩ Trần Du lịch, những đóng góp của TP HCM khó có thể đo đếm qua con số. Ông nhận định thành phố luôn là nơi thử nghiệm thể chế, nhận trách nhiệm mở đường.
Khi Việt Nam bước vào công cuộc Đổi mới, thành phố là nơi thử nghiệm cơ chế thị trường. Khi nền kinh tế mở cửa, TP HCM trở thành cửa ngõ thu hút dòng vốn quốc tế. Đến giai đoạn hiện nay, nơi đây tiếp tục là thị trường lớn nhất cho nhiều mô hình kinh doanh mới, từ thương mại điện tử, fintech, kinh tế xanh... TP HCM cũng định hướng trở thành trung tâm tài chính quốc tế của đồng thời theo đuổi quá trình chuyển đổi kép, gồm chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.
Cảng Cát Lái, tháng 2 năm nay. Ảnh: Thanh Tùng
Tinh thần dám đổi mới
Đánh giá về quá trình đổi mới của thành phố dịp kỷ niệm 50 năm thống nhất, PGS. TS Phan Xuân Biên cho rằng sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm đã trở thành thuộc tính, thương hiệu của TP HCM.
Nếu thể chế tạo ra khung phát triển thì con người được các chuyên gia xem là lực đẩy giúp TP HCM duy trì vị thế đầu tàu trong suốt nửa thế kỷ.
Khác với nhiều đô thị hình thành từ cộng đồng dân cư bản địa, TP HCM lớn lên cùng những dòng người nhập cư. Từ sau ngày thống nhất, hàng triệu người từ khắp các vùng miền đã tìm đến thành phố để học tập, làm việc, khởi nghiệp và tìm kiếm cơ hội đổi đời.
Sự đa dạng tạo nên một môi trường cởi mở, nơi những ý tưởng mới có nhiều cơ hội được thử nghiệm. Không ít doanh nghiệp tư nhân đầu tiên của Việt Nam được gây dựng từ những cửa hàng nhỏ, cơ sở sản xuất gia đình hay hộ kinh doanh cá thể. Thành phố lớn nhất cả nước cũng là cái nôi khởi nghiệp sáng tạo.
Năm 2025, TP HCM lần đầu lọt top 100 hệ sinh thái khởi nghiệp toàn cầu, tăng 12 bậc, lên vị trí 98 thế giới, theo công bố của StartupBlink. StartupBlink đánh giá TP HCM đang dẫn đầu Đông Nam Á về mức độ trưởng thành của hệ sinh thái khởi nghiệp. Thành phố nổi bật ở các lĩnh vực fintech và blockchain, với thứ hạng lần lượt là 60 và 70 toàn cầu.
Báo cáo Kinh tế tư nhân 2025 của VCCI đánh giá TP HCM tiếp tục là địa phương có hệ sinh thái doanh nghiệp tư nhân phát triển nhất cả nước nhờ quy mô thị trường lớn, mật độ doanh nghiệp cao và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hoàn thiện. TP HCM hiện dẫn đầu cả nước về số lượng doanh nghiệp tư nhân. Bình quân cứ 1.000 dân có 4,33 doanh nghiệp thành lập mới và 23,75 doanh nghiệp đang hoạt động.
Theo nhiều chuyên gia, người dân, người lao động thành phố sẵn sàng thử nghiệm những mô hình kinh doanh mới, những công nghệ mới và cả những phương thức tiêu dùng mới nếu điều đó giúp cuộc sống thuận tiện hơn.
Định chế tài chính đổi mới cùng thành phố
Sự thay đổi trong kinh tế, năng lực đổi mới sáng tạo, cách kinh doanh của doanh nghiệp, lối sống của người dân kéo theo những yêu cầu mới đối với hệ thống tài chính. Nếu trước đây ngân hàng chủ yếu đáp ứng nhu cầu gửi tiết kiệm, cho vay, thì hiện nay người dân và doanh nghiệp kỳ vọng nhiều hơn vào những dịch vụ số, giải pháp quản trị và khả năng kết nối với hệ sinh thái kinh tế số.
Quá trình chuyển dịch đặt ra yêu cầu mới đối với những định chế tài chính gắn bó lâu năm với thành phố.
HDBank thời điểm mới thành lập, là ngân hàng duy nhất mang tên TP HCM. Ảnh: HDBank
Đơn cử HDBank - ngân hàng duy nhất mang tên TP HCM. Thành lập năm 1990 với tên gọi Ngân hàng TMCP Phát triển Nhà TP HCM, nhà băng ra đời gắn với nhu cầu phát triển đô thị. Đến năm 2011, khi kinh tế bước đầu đạt những mức tăng trưởng ổn định, đơn vị đổi tên thành Ngân hàng TMCP Phát triển TP HCM, đánh dấu bước chuyển đổi sang mô hình ngân hàng thương mại có phạm vi hoạt động rộng hơn.
Năm 2013, HDBank là ngân hàng đầu tiên tự nguyện nhận sáp nhập DaiABank. Cùng năm, ngân hàng mua lại SGVF từ Tập đoàn Société Générale (Pháp) và phát triển thành HD Saison - một trong những công ty tài chính tiêu dùng hàng đầu Việt Nam. Doanh nghiệp sau đó niêm yết trên HoSE và từng bước hình thành hệ sinh thái tài chính đa dịch vụ. Mục tiêu là mang đến các giải pháp tài chính linh hoạt hơn cho người dân, doanh nghiệp.
HDBank đầu tư nền tảng ngân hàng số, phát triển các giải pháp thanh toán cho giáo dục, y tế, doanh nghiệp; đồng thời tiếp nhận và tái cơ cấu DongA Bank để hình thành Vikki Digital Bank. Riêng quý I/2026, số lượng giao dịch qua kênh số của HDBank tăng 35%, trong khi giá trị giao dịch tăng 106% so với cùng kỳ năm trước.
Tuyến metro số 1 chạy qua đoạn nhà ga Ba Son, khu vực trung tâm TP HCM với hình ảnh Vikki Digital Bank trên thân tàu. Ảnh: HDBank
Năm 2021, nhà băng hiến kế và xử lý thành công nghẽn lệnh trên sàn chứng khoán HoSE, góp phần khôi phục niềm tin của nhà đầu tư vào thị trường vốn lớn nhất. Với vai trò là đối tác của Liên hợp quốc, UNESCO, Tiến sĩ Nguyễn Thị Phương Thảo - đại diện lãnh đạo HDBank, đề xuất đồng hành để xây dựng TP HCM thành một thành phố sáng tạo trên nền tảng văn hóa, lịch sử truyền thống, đạt các tiêu chí của UNESCO trong mạng lưới các thành phố sáng tạo toàn cầu.
Cụ thể, ngân hàng hỗ trợ TP HCM trong xây dựng kinh tế số, dịch vụ hành chính công qua nền tảng Fintech. Đơn vị cũng duy trì các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp, hộ kinh doanh, khách hàng cá nhân đến các hoạt động cộng đồng như tài trợ phẫu thuật mắt, xây nhà, trao máy tính, hỗ trợ giáo dục, y tế...
Khi thành phố hướng đến trở thành trung tâm tài chính quốc tế. HDBank cũng chủ động tham gia vào mạng lưới kết nối doanh nghiệp trong nước với dòng vốn và các chuẩn mực quốc tế. Nhà băng mở rộng hợp tác với nhiều tổ chức tài chính như IFC, FMO, BII, JICA, FinDev Canada, SMBC hay mới nhất là London Stock Exchange để phát triển nguồn vốn xanh, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thị trường vốn quốc tế và thúc đẩy các tiêu chuẩn phát triển bền vững.
Đơn vị cũng thành lập Galaxy Innovation Hub - trung tâm đổi mới sáng tạo. Không chỉ phát triển công nghệ ngân hàng, HDBank tham gia hệ sinh thái AI, fintech, dữ liệu và đổi mới sáng tạo, hướng tới kết nối tài chính với công nghệ và cộng đồng doanh nghiệp. Đây cũng là lĩnh vực được kỳ vọng sẽ tạo thêm động lực cho mục tiêu xây dựng TP HCM trở thành trung tâm tài chính và đổi mới sáng tạo của khu vực.
Lãnh đạo nhà băng cho biết hơn 36 năm qua, HDBank nhiều lần thay đổi mô hình hoạt động, mở rộng hệ sinh thái. Nhưng có một điều không thay đổi khi đơn vị vẫn giữ tên gọi gắn liền TP HCM. Cái tên này thể hiện dấu ấn về nơi khởi nguồn, vừa là lời nhắc về trách nhiệm đồng hành thành phố.
"Chúng tôi đang đứng trước cơ hội để phát huy vai trò ngân hàng tiên phong trong việc đồng hành đổi mới cùng thành phố, hướng đến những động lực tăng trưởng dài hạn và bền vững", lãnh đạo đơn vị khẳng định.
Hoài Phương
