Mối quan hệ Mỹ - Arab Saudi được cho là đang rạn nứt nghiêm trọng, bắt nguồn từ những bất đồng trong việc xử lý tình trạng bế tắc ở Hormuz.
Hai tuần trước, Thái tử Arab Saudi Mohammed bin Salman đã từ chối lời mời tham dự hội nghị thượng đỉnh G7 tại Pháp nhằm phản đối cách Mỹ xử lý cuộc xung đột ở Trung Đông, Wall Street Journal (WSJ) dẫn lời các nguồn tin am hiểu vấn đề cho hay.
Truyền thông Arab Saudi lúc bấy giờ đưa tin Thái tử đã giải thích trong một bức thư gửi nước chủ nhà Pháp rằng ông không thể tham dự do các cam kết có từ trước.
Phát ngôn viên Nhà Trắng Anna Kelly cho biết Washington và Riyadh vẫn duy trì mối quan hệ tuyệt vời. "Tổng thống Trump lắng nghe nhiều ý kiến khác nhau về bất kỳ vấn đề cụ thể nào và ông xem trọng ý kiến đóng góp của các đối tác trong khu vực", bà nói. "Cuối cùng, ông đưa ra mọi quyết định dựa trên những gì tốt nhất cho người dân Mỹ".
Tuy nhiên, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio tuần trước đến thăm ba nước vùng Vịnh chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi chiến sự Iran, gồm Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Kuwait và Bahrain, nhưng không đến Arab Saudi.
Giới chức Arab Saudi tỏ ra bất mãn và cho rằng quyết định của Ngoại trưởng Rubio là một hành động có tính toán nhằm thể hiện thái độ đối với Riyadh, theo các nguồn thạo tin.
Thái tử Arab Saudi Mohammed bin Salman (phải) và Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Diễn đàn Đầu tư Mỹ - Arab Saudi ở Washington hồi tháng 11/2025. Ảnh: AFP
Theo các bình luận viên của The Australian, những gì diễn ra cho thấy mối quan hệ Mỹ - Arab Saudi đang trải qua biến động nghiêm trọng và mọi thứ bắt đầu bùng nổ từ eo biển Hormuz.
Nguồn cơn rạn nứt
Hồi đầu tháng 5, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã khiến các quốc gia vùng Vịnh, trong đó có cả Arab Saudi, bất ngờ khi thông báo trên mạng xã hội về chiến dịch Dự án Tự do (Project Freedom) nhằm hộ tống các tàu chở dầu và tàu thương mại di chuyển qua eo biển Hormuz.
Chỉ vài giờ sau bài đăng của ông, tàu chiến Mỹ đã tiến vào vịnh Ba Tư để hỗ trợ bảo vệ tàu thuyền. Chiến đấu cơ, trực thăng tấn công và UAV cũng được Washington triển khai để yểm trợ từ trên không.
Theo các nguồn tin am hiểu vấn đề, Arab Saudi, quốc gia sở hữu những căn cứ và không phận mà Mỹ đang rất cần, tỏ ra vô cùng lo ngại trước chiến dịch này. Sau khi tham khảo ý kiến các cố vấn, Thái tử Arab Saudi đã thẳng thắn bày tỏ quan ngại với Tổng thống Trump rằng nỗ lực đó sẽ chọc giận Iran và Mỹ nên cân nhắc lại.
Khi Mỹ dẫn hai tàu hàng treo cờ nước này qua eo biển, Iran đã phóng hàng loạt tên lửa và máy bay không người lái (UAV) vào tàu thương mại, trụ sở hải quân Mỹ cùng một trung tâm trung chuyển dầu tại Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), khiến nó bốc cháy dữ dội. Đây là đợt leo thang xung đột nghiêm trọng nhất kể từ khi Tổng thống Trump tuyên bố lệnh ngừng bắn hồi tháng 4.
Arab Saudi đã cấm Mỹ sử dụng các căn cứ quân sự và không phận của mình trong Dự án Tự do, hành động diễn ra sau khi Tổng thống Trump hạ thấp mức độ nghiêm trọng từ các cuộc tấn công của Iran, WSJ lúc bấy giờ đưa tin.
Quyết định của Arab Saudi khiến giới chức Mỹ hoàn toàn ngỡ ngàng, bởi về thực tế, nó gần như đã khai tử hoàn toàn Dự án Tự do.
Bước thay đổi đột ngột này đã thổi bùng căng thẳng lớn nhất trong quan hệ quốc phòng Mỹ - Arab Saudi trong những năm gần đây, đồng thời thúc đẩy một loạt cuộc điện đàm gay gắt giữa Tổng thống Trump và Thái tử Mohammed bin Salman.
Việc Arab Saudi chuyển dịch lập trường cũng khiến Israel và nước láng giềng UAE bất bình, làm sâu sắc thêm rạn nứt giữa hai cường quốc vùng Vịnh. UAE hồi tháng 4 tuyên bố rời khỏi OPEC, từ bỏ khối sản xuất dầu mỏ do Arab Saudi dẫn dắt để cam kết thắt chặt hơn nữa quan hệ an ninh với Mỹ và Israel.
Bất chấp áp lực, Arab Saudi vẫn kiên định với lập trường của mình. Họ chủ động tiếp cận Iran và tiếp nhận quân đội Pakistan, bên vừa ký liên minh quốc phòng mới với Riyadh và cũng là bên đang dẫn đầu những nỗ lực đàm phán nhằm chấm dứt cuộc xung đột đang làm chao đảo Trung Đông.
"Khi Iran và các bên khác cố tình kéo Arab Saudi vào lò lửa hủy diệt, ban lãnh đạo của chúng tôi đã chọn cách chịu đựng những tổn thất do một quốc gia láng giềng gây ra nhằm bảo vệ tính mạng và tài sản của người dân", Hoàng tử Turki al-Faisal, thành viên cấp cao hoàng gia Arab Saudi, viết trên báo Arab News hồi tháng 5.
Bất đồng âm ỉ
Tàu bè neo đậu ngoài khơi thành phố Bandar Abbas của Iran bên eo biển Hormuz ngày 1/6. Ảnh: AFP
Mối quan hệ chặt chẽ giữa Mỹ và Arab Saudi đã giúp đảm bảo dòng chảy tự do của dầu mỏ, đồng thời giúp Mỹ giữ thế cân bằng trong khu vực khi đang gánh vác cam kết bảo vệ lớn đối với Israel. Riyadh trong khi đó là khách hàng mua nhiều vũ khí từ Washington, đồng thời là nhà đầu tư lớn vào Mỹ với các dự án chuỗi cung ứng khoáng sản then chốt, AI và hợp tác hạt nhân dân sự.
Quân đội Mỹ bắt đầu lập căn cứ tại Arab Saudi từ năm 1945 và mở rộng quy mô trong các cuộc chiến tại Iraq. Trong nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Trump, Mỹ đã tăng cường hiện diện tại căn cứ không quân Hoàng tử Sultan của Arab Saudi, chủ yếu nhằm tạo lá chắn chống lại Iran.
Mối quan hệ song phương từng rơi vào căng thẳng sau vụ khủng bố 11/9/2001, do những hoài nghi về mối liên hệ giữa Osama bin Laden với Arab Saudi. Qua các năm, Mỹ đã phải giảm bớt, thậm chí có thời điểm phải rút hẳn lực lượng khỏi các căn cứ tại Arab Saudi do những tính toán chính trị và phản ứng bất bình từ người dân nước này khi thấy quân đội nước ngoài đồn trú trên nơi vốn là quê hương của những thánh địa Hồi giáo thiêng liêng nhất.
Năm 2020, ông Trump cũng ra lệnh rút các hệ thống phòng thủ tên lửa Patriot khỏi Arab Saudi sau một bất đồng về sản lượng dầu mỏ, với lý do rằng những hệ thống này không còn cần thiết cho nỗ lực phòng thủ tại đây.
Thái tử Arab Saudi đã đặt cược rất lớn vào mối quan hệ với Tổng thống Trump trong nhiệm kỳ thứ hai của ông. Chiến lược đó đã đem lại quả ngọt bằng chuyến thăm Nhà Trắng hồi mùa thu năm ngoái, nơi ông Trump dành lời khen ngợi cho lãnh đạo Arab Saudi, đồng thời gạt đi những lo ngại về vụ sát hại nhà báo Jamal Khashoggi vào năm 2018 tại lãnh sự quán nước này ở Thổ Nhĩ Kỳ, sự việc từng khiến Thái tử bị giới chức Mỹ, trong đó có nhiều thành viên quốc hội, xa lánh.
Nhưng Washington và Riyadh chưa bao giờ thực sự đồng lòng về cuộc chiến với Tehran. Arab Saudi cùng các cường quốc vùng Vịnh khác hồi đầu năm đã vận động chính quyền Mỹ suốt nhiều tuần để tìm kiếm một giải pháp ngoại giao, sau khi Mỹ tăng cường lực lượng trong khu vực và yêu cầu các đồng minh sẵn sàng cho một cuộc tấn công lớn.
Giới chức Arab cho biết Arab Saudi đã cảnh báo Nhà Trắng rằng bất kỳ nỗ lực nào nhằm lật đổ chính quyền Iran cũng sẽ khiến eo biển Hormuz bị đóng, gây chao đảo thị trường dầu mỏ và tổn hại đến nền kinh tế Mỹ, đồng thời phá vỡ ổn định của chính họ cũng như cả khu vực. Arab Saudi cùng các quốc gia vùng Vịnh khác tuyên bố công khai rằng họ sẽ không cho phép Mỹ sử dụng căn cứ quân sự hoặc không phận của mình để tấn công Iran.
Bất chấp điều đó, Mỹ vẫn cùng Israel phát động chiến dịch nhắm vào Iran, khiến Arab Saudi càng thêm lo ngại rằng những gì họ đầu tư vào mối quan hệ với Mỹ sẽ không mang lại tác dụng thực tế nào, theo các quan chức khu vực.
Iran đáp trả bằng cách phóng tên lửa và UAV vào các khu dân cư, hạ tầng năng lượng và sân bay tại loạt nước vùng Vịnh nhằm đẩy cái giá về kinh tế và chính trị của cuộc xung đột lên cao.
Dù ban đầu do dự, Arab Saudi và các quốc gia vùng Vịnh khác sau đó vẫn cho phép Mỹ sử dụng căn cứ và không phận để tấn công Iran. Một số nước, trong đó có Arab Saudi, còn tham gia tích cực hơn khi thực hiện nhiều cuộc không kích vào các mục tiêu như trận địa tên lửa và UAV Iran, các quan chức Mỹ và một quan chức vùng Vịnh cho biết. Riyadh hiện vẫn chưa công khai thừa nhận những cuộc tấn công đó.
Nhưng Iran đã chống chịu được chiến dịch không kích khốc liệt này và khiến vùng Vịnh rơi vào hỗn loạn khi đánh trúng nhiều hạ tầng năng lượng quan trọng như dự án khí đốt tự nhiên Ras Laffan tại Qatar, trung tâm dầu mỏ Fujairah ở UAE và tổ hợp dầu khí Ras Tanura ở Arab Saudi. Ban lãnh đạo cứng rắn của Iran, với nòng cốt là Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), đã củng cố quyền lực và ngày càng tỏ ra quyết liệt hơn xuyên suốt cuộc chiến.
Do lo ngại Iran và lực lượng Houthi do Tehran hậu thuẫn sẽ tiếp tục tấn công vào các tuyến xuất khẩu năng lượng ở Biển Đỏ, Thái tử Arab Saudi đã thay đổi chiến lược và bắt đầu nỗ lực hạ nhiệt căng thẳng.
Arab Saudi đã phàn nàn với Mỹ rằng các cuộc tấn công của UAE vào Iran, vốn diễn ra từ những ngày đầu cuộc chiến và tiếp diễn đến tận một ngày sau khi lệnh ngừng bắn hồi tháng 4 được công bố, đang làm gia tăng nguy cơ các cơ sở năng lượng trong khu vực bị Tehran tấn công, theo một số nguồn tin am hiểu vấn đề.
Riyadh muốn Washington gây sức ép buộc Abu Dhabi ngừng các cuộc tấn công trả đũa và tham gia vào nỗ lực ngoại giao của các nước trong khu vực. Họ đồng thời hối thúc Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa các cảng biển Iran và quay trở lại bàn đàm phán, do lo ngại động thái bóp nghẹt thương mại Iran có thể khiến giới lãnh đạo nước này leo thang xung đột và làm gián đoạn các tuyến hàng hải quan trọng khác.
Dù vậy, ông Trump vẫn duy trì lệnh phong tỏa cảng biển của Iran, phớt lờ mối lo ngại từ Arab Saudi.
Vị trí Iran và eo biển Hormuz. Đồ họa: Guardian
Sau khi đóng không phận ngăn Mỹ thực hiện chiến dịch "Dự án Tự do", Arab Saudi cuối cùng vẫn phải dỡ bỏ các hạn chế sau khi giới chức Mỹ cảnh báo rằng Riyadh sẽ không còn nằm trong danh sách ưu tiên nhận vũ khí phòng thủ từ Washington nếu không nhượng bộ, các quan chức Arab cho biết.
Mỹ đã không tái khởi động Dự án Tự do, chiến dịch từng huy động lượng lớn khí tài quân sự để bảo vệ tàu bè. Thay vào đó, họ âm thầm phối hợp để các tàu rời khỏi Vịnh trong đêm tối và tắt hoàn toàn thiết bị định vị.
Chính quyền Tổng thống Trump đang cân nhắc giảm bớt hiện diện quân sự tại Arab Saudi để tập trung lực lượng tại các quốc gia ủng hộ họ mạnh mẽ hơn trong cuộc chiến, trong đó có Israel và Jordan, theo các nguồn tin am hiểu sự việc. Giới chức Mỹ cũng lưu ý rằng kế hoạch này mới ở giai đoạn đầu và chưa có quyết định chính thức nào được đưa ra.
"Thỏa thuận giữa Thái tử với Iran thông qua vai trò trung gian của Pakistan đã mang lại kết quả, đồng nghĩa với việc phần lớn cơ sở hạ tầng của Arab Saudi vẫn an toàn và không bị nhắm mục tiêu, giúp họ có thể tách rời khỏi chính sách chung của Mỹ", Umer Karim, nhà phân tích chính sách đối ngoại và địa chính trị Arab Saudi tại Trung tâm Nghiên cứu và Khảo cứu Hồi giáo Vua Faisal, nhận xét. "Một rạn nứt lớn hơn với Mỹ rõ ràng sẽ mở ra chiếc hộp Pandora đầy rắc rối và cả hai bên cần cố gắng tránh điều đó".
Vũ Hoàng (Theo WSJ, AFP, Reuters)
