Sau 10 năm Brexit, nền kinh tế Anh nhỏ hơn tiềm năng có thể đạt được nếu vẫn thuộc EU, do rào cản giao thương, đầu tư và lao động.
Simon Boyd là CEO REIDSteel, một doanh nghiệp sản xuất kết cấu thép lắp ghép có khoảng 130 nhân viên tại Christchurch, xuất khẩu đến Ghana và Barbados. Trong khi, Mike Hawes đại diện cho ngành công nghiệp ôtô Anh, trên cương vị Giám đốc điều hành Hiệp hội Các nhà sản xuất và Kinh doanh ôtô Anh (SMMT).
Họ đứng ở hai chiến tuyến khác nhau trong cuộc bỏ phiếu rời Liên minh châu Âu (Brexit) ngày 23/6/2016. Nhưng sau 10 năm, cả hai đều thất vọng như nhau.
Một thập kỷ trước, những người ủng hộ Brexit tin rằng việc rời EU sẽ mở ra tương lai tươi sáng, giải phóng Anh khỏi các quy định quan liêu của Brussels, giành lại quyền kiểm soát luật pháp và biên giới, giúp kinh tế bùng nổ.
Nhưng thực tế không như kỳ vọng, Anh vật lộn để thích nghi với cuộc sống bên ngoài khối thương mại tự do gồm 27 quốc gia và thị trường 450 triệu dân của EU. Đến nay, nền kinh tế ì ạch, thuế ở mức cao, dịch vụ công quá tải, chính phủ vẫn không thể ngăn dòng người di cư vượt eo biển Manche bằng thuyền hơi, theo AP.
Creon Butler, Giám đốc Chương trình Kinh tế và Tài chính Toàn cầu thuộc tổ chức nghiên cứu Chatham House, đánh giá việc rời thị trường chung châu Âu khiến Anh "nghèo đi". "Dù người ta từng hứa hẹn hay kỳ vọng gì, phải thừa nhận việc rời đi đã khiến chúng ta mất đi một phần đáng kể của cải và thịnh vượng", ông nói.
Người biểu tình ủng hộ Anh gia nhập EU, tại London, ngày 20/6. Ảnh: Reuters
Giáo sư Kinh tế và Chính sách công Jonathan Portes tại Khoa Kinh tế Chính trị, King’s College London, chỉ ra Brexit đã là lựa chọn đánh đổi về kinh tế, giữa việc giảm mức độ hội nhập sâu rộng với EU để đổi lấy quyền kiểm soát lớn hơn với chính sách nhập cư, quy định và thương mại.
Sau một thập niên, nhiều nghiên cứu chỉ ra kết quả đánh đổi. Báo cáo của Cục Nghiên cứu Kinh tế Quốc gia Mỹ (NBER), xét trên hầu hết các thước đo, GDP Anh thấp hơn 6-8% so với kịch bản không Brexit. Trong khi đó, đầu tư giảm 12-13% và năng suất lao động giảm 3-4%.
Tương tự, Văn phòng Trách nhiệm Ngân sách Anh (OBR) ước tính Brexit làm giảm khoảng 4% năng suất dài hạn của nền kinh tế. Các nghiên cứu khác thậm chí kết luận mức tác động lớn hơn. "Brexit khiến quy mô nền kinh tế Anh nhỏ hơn so với kịch bản nước này vẫn ở lại EU", ông Jonathan Portes, kết luận.
Theo giáo sư, thương mại hàng hóa chịu tác động trực tiếp nhất, kết quả kém hơn xu hướng trước Brexit cũng như các nền kinh tế tương đồng. Nhiều nghiên cứu cho thấy xuất khẩu thấp hơn 10-15% so với kịch bản ở lại.
Với dịch vụ, Anh có thế mạnh trong các dịch vụ giá trị gia tăng cao và có thể cung cấp qua môi trường số nên chống chịu tốt hơn. Tuy nhiên, dịch vụ tài chính, pháp lý và các lĩnh vực được quản lý chặt chẽ khác phải đối mặt với những rào cản mới do mức độ tiếp cận thị trường hạn chế hơn nhiều so với khi còn trong liên minh.
Cùng với đó, thiếu hụt lao động ngày càng trầm trọng. Nhiều doanh nghiệp Anh từng quen sử dụng nguồn lao động giá rẻ Đông Âu. Nhưng nguồn cung này gần như cạn kiệt sau Brexit, khi quyền tự do di chuyển lao động bị chấm dứt.
Do đó, các lĩnh vực như khách sạn, nông nghiệp, logistics, chế biến thực phẩm và một phần ngành sản xuất gặp khó. Trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp thích bằng cách tăng giá, giảm sản lượng hoặc thay đổi mô hình kinh doanh.
Tại Aberdeen (Scotland) và Aberystwyth (Xứ Wale), các chủ nhà hàng cà ri chịu ảnh hưởng đặc biệt nặng nề, do nhiều lao động Đông Âu hồi hương. Trớ trêu hơn, giới chủ nhà hàng cari từng ủng hộ Brexit, với hứa hẹn cấp thêm visa cho đầu bếp Nam Á. Tuy nhiên, điều đó đến nay vẫn chưa xảy ra.
Ngoài ra, ngay sau cuộc bỏ phiếu Brexit, chi phí của doanh nghiệp tăng lên khi họ phải chuẩn bị cho một tương lai bất định trong nhiều năm đàm phán về mối quan hệ mới giữa Anh và EU. Đến khi nước này chính thức rời khối ngày 31/1/2020, các quy định mới về thương mại và dịch vụ tiếp tục khiến việc kinh doanh với các đối tác châu Âu trở nên tốn kém và mất thời gian hơn.
Quan trọng hơn là tác động tích lũy theo thời gian, khi số doanh nghiệp xuất nhập khẩu giảm, đầu tư suy yếu, áp lực cạnh tranh thấp hơn, mức độ tham gia vào chuỗi cung ứng châu Âu giảm và dòng chảy tri thức, công nghệ xuyên biên giới hạn chế.
Còn những lợi ích từ quyền tự chủ thì sao? Về lý thuyết, Anh có thể tự xây dựng quy định, chính sách thương mại và hệ thống nhập cư riêng. Tuy nhiên trên thực tế, lợi ích kinh tế đạt được cho đến nay vẫn khá hạn chế, theo GS Jonathan Portes.
Những người ủng hộ Brexit từng ca ngợi khả năng tự do đàm phán các hiệp định thương mại riêng là một trong những lợi ích lớn nhất khi rời EU. Kể từ đó, Anh đã ký hàng chục thỏa thuận với nhiều quốc gia, từ Australia, Ấn Độ cho tới Mỹ.
Nhưng EU vẫn chiếm 41% kim ngạch xuất khẩu và 50% kim ngạch nhập khẩu của Anh. "Các hiệp định thương mại mới ngoài EU mang lại lợi ích, song vẫn tương đối nhỏ so với chi phí tạo ra từ việc giảm hội nhập với EU", GS Jonathan, nói.
Hiện Anh và EU đã có Hiệp định Thương mại và Hợp tác (TCA) ,giúp tránh thuế quan đối với phần lớn hàng hóa. Nhưng doanh nghiệp vẫn đối mặt thủ tục hải quan, quy tắc xuất xứ, giấy tờ quy định và mất cơ chế công nhận lẫn nhau tự động.
Tháng 5/2025, Anh và EU đã thông qua thỏa thuận "Nhận thức chung", bao gồm các biện pháp giúp giảm kiểm tra đối với nông sản - thực phẩm, cải thiện khả năng di chuyển của lao động chuyên môn, tăng cường hợp tác trong một số lĩnh vực.
"Tuy nhiên, những biện pháp này vẫn không thể tái tạo giá trị kinh tế mà tư cách thành viên thị trường chung từng mang lại", GS Jonathan Portes, nhận xét. Theo ông, sau 10 năm, kinh tế Anh vẫn tăng trưởng, thất nghiệp tương đối thấp và nhiều doanh nghiệp thích nghi thành công.
"Nhưng thích nghi không đồng nghĩa việc không có chi phí. Câu hỏi quan trọng không phải là nền kinh tế có còn vận hành hay không, mà là nó có thể đã hoạt động tốt hơn bao nhiêu nếu không có Brexit", ông nói.
Hiệp hội Các nhà sản xuất và Kinh doanh ôtô Anh (SMMT) mà Mike Hawes đại diện từng phản đối Brexit mạnh mẽ và sớm nhất. Họ cảnh báo thủ tục giấy tờ gia tăng đối với vận chuyển linh kiện và xe thành phẩm sẽ gây tổn hại cho ngành công nghiệp vốn được xây dựng dựa trên mạng lưới nhà máy liên kết trải rộng EU.
Đến nay, lo ngại này là có thật, làm giảm đầu tư vào ngành ôtô Anh. "Chúng tôi vẫn thích nghi được với thời cuộc, nhưng chắc chắn Brexit khiến ngành phải gánh thêm chi phí và áp lực", ông cho biết.
Trong khi, CEO REIDSteel Simon Boyd thất vọng nhưng không hối hận. Ông vẫn bảo vệ quyết định ủng hộ rời EU và cho rằng tác động kém là do giới chức thiếu quyết tâm thực hiện Brexit đúng như cam kết. Ngoài ra, Anh còn phải đối chịu nhiều cú sốc ngoài dự kiến suốt 10 năm qua, từ Covid đến các cuộc chiến ở Ukraine và Trung Đông.
"Brexit chưa mang tới tất cả những gì người ta từng quảng bá. Nhưng nó vẫn để lại kết quả, chỉ là rất chậm chạp", ông nói.
Phiên An (theo AP, UK in a Changing Europe)
