Thứ ba, 30/6/2026, 07:22 (GMT+7)
Theo lý thuyết "lời nguyền quy mô" của một giáo sư Trung Quốc, nước này khó tìm kiếm siêu sao bóng đá do áp lực cạnh tranh và thực trạng cầu thủ nhí đồng loạt giải nghệ ở tuổi 12.
Đối với người hâm mộ bóng đá ở Trung Quốc, việc theo dõi World Cup không đòi hỏi đầu tư bất kỳ cảm xúc nào cho đội nhà. Đội tuyển nam Trung Quốc tiếp tục không giành được vé vào vòng chung kết World Cup từ lần duy nhất 24 năm trước. Trong suốt thời gian này, Trung Quốc có cơ hội để nuôi dưỡng và phát triển các ngôi sao bóng đá nhưng họ không làm được.
Thực tế này khiến người ta đặt câu hỏi: Tại sao quốc gia có khoảng 700 triệu nam giới lại không thể chọn ra được 11 cầu thủ giỏi? Và trong số "tam đại cầu" (bóng đá, bóng rổ, bóng chuyền), tại sao lại khó tìm được ngôi sao bóng đá nhất?
Theo quan niệm thông thường, người ta đổ lỗi cho hệ thống bóng đá thiếu chuyên nghiệp, thiếu chương trình đào tạo tài năng trẻ, thiếu các nhà quản lý và huấn luyện viên giỏi. Những yếu tố này đóng một vai trò nhất định. Nhưng dưới góc độ của một nhà nhân khẩu học, câu trả lời đi ngược với quan niệm thông thường.
Các thiếu niên Trung Quốc chơi bóng đá ở Hoài Bắc, tỉnh An Huy năm 2025. Ảnh: VCG
Nhiều người cho rằng dân số lớn hơn đồng nghĩa với việc có nguồn nhân lực dồi dào hơn để lựa chọn, do đó chất lượng cầu thủ sẽ cao hơn. Nhưng không chỉ có Trung Quốc, các quốc gia đông dân khác như Ấn Độ, Indonesia và Mỹ cũng không thể cạnh tranh ổn định với các đội tuyển hàng đầu thế giới.
Việc thiếu vắng truyền thống bóng đá lâu đời như ở Nam Mỹ có thể giải thích một phần vấn đề. Nhưng theo Triệu Yến Tinh, giáo sư môn Kinh tế Đô thị tại Đại học Hạ Môn, câu trả lời nằm ở "lời nguyền quy mô dân số".
Ông quan sát thấy trong bóng đá chuyên nghiệp, quy mô dân số điển hình của các cường quốc bóng đá là 50-100 triệu người. Các đội tuyển quốc gia châu Âu, cũng như đội tuyển Nhật Bản và Hàn Quốc ở châu Á, đều có quy mô dân số nằm trong khoảng này.
Theo ông, dân số quá đông là một điểm trừ. Sức hấp dẫn của nghề cầu thủ phụ thuộc vào việc các giải chuyên nghiệp có thể nuôi sống bao nhiêu người, và tỷ lệ các vị trí đó chiếm bao nhiêu trong thị trường lao động trẻ. Do đó, chừng nào tổng nguồn cung các vị trí bóng đá chuyên nghiệp vẫn cố định, quy mô dân số khổng lồ không những không tạo ra lợi thế, mà ngược lại còn làm giảm động lực theo đuổi nghiệp quần đùi áo số của những người bình thường.
Cả giải VĐQG Trung Quốc và Ngoại hạng Anh đều có 20 đội thi đấu, từ đó định hình quy mô các giải đấu hạng dưới. Tính theo cách này, tổng số cầu thủ chuyên nghiệp mà hai nước có được không chênh lệch nhiều. Tuy nhiên, số lượng thanh thiếu niên ở Trung Quốc lại đông gấp 20 lần so với Anh.
Kết quả là, áp lực cạnh tranh đối với thanh niên Trung Quốc lựa chọn theo đuổi sự nghiệp bóng đá sẽ cao hơn rất nhiều so với ở Anh. Đối với các gia đình Trung Quốc bình thường, lựa chọn hợp lý nhất là hướng con cái họ rời xa giấc mơ chơi bóng chuyên nghiệp. Đây chính là logic cốt lõi đằng sau hiện tượng được gọi là "giải nghệ ở tuổi 12" - độ tuổi mà các cầu thủ nhí bước vào trung học cơ sở và không còn đủ thời gian để vừa chơi thể thao vừa theo kịp bài vở trên lớp.
Theo ông Lý, sai lầm thứ hai là nhiều người nghĩ rằng vì bóng đá không kén chọn thể hình như bóng rổ hay bóng chuyền, việc tìm kiếm siêu sao sẽ dễ dàng hơn. Thực tế hoàn toàn ngược lại. Đúng là bóng đá dung nạp mọi vóc dáng - từ một Lionel Messi chỉ cao 1m70 cho đến một Zlatan Ibrahimović cao 1m95. Nhưng chính vì ai cũng có thể đá bóng, việc sàng lọc và nhận diện tài năng lại càng như mò kim đáy bể. Nó khác hẳn với bóng rổ, nơi không cần đến chuyên môn cũng biết một người cao 2m29 như Diêu Minh sinh ra là để dành cho môn thể thao này.
Cái khó trong việc tuyển chọn cầu thủ bóng đá còn nằm ở chỗ kinh nghiệm thi đấu thực tế và kỹ năng phối hợp đồng đội, những thứ cần có thời gian để phát triển và đánh giá. Đây là điểm mà bóng đá khác biệt đáng kể so với các môn thể thao như quần vợt - môn phụ thuộc chủ yếu vào kỹ năng cá nhân.
Cầu thủ bóng đá có thể được đào tạo, nhưng các ngôi sao thì chỉ có thể lộ diện qua quá trình thi đấu cọ xát lâu dài. Điều đó lại dựa vào nguồn cầu thủ ở độ tuổi thanh thiếu niên đủ lớn - thứ mà Trung Quốc vẫn đang thiếu.
Các cầu thủ Bắc Kinh Quốc An ăn mừng sau khi đánh bại Hà Nam với tỷ số 3-0 để giành chức vô địch Cúp Quốc gia Hiệp hội Bóng đá Trung Quốc (CFA Cup) tại Trung tâm Thể thao Olympic Tô Châu ở thành phố Tô Châu, tỉnh Giang Tô, miền đông Trung Quốc, ngày 6/1/2025. Ảnh: VCG
Trong những năm gần đây, với sự trỗi dậy của các giải đấu phong trào như Giải bóng đá các thành phố tỉnh Giang Tô (Túc Siêu), nhiều người hâm mộ đã coi các giải đấu này là lối thoát cho bóng đá Trung Quốc, với hy vọng chúng có thể mở rộng nguồn tài năng.
Lý Đình, giáo sư xã hội học tại Đại học Thanh Hoa, cho rằng không thể phủ nhận các sân chơi này đã mở ra cơ hội việc làm mới cho giới hoạt động bóng đá. Tuy nhiên, về bản chất, đây vẫn chỉ là những giải đấu bán chuyên hoặc nghiệp dư, không đủ điều kiện để ươm mầm các ngôi sao đẳng cấp. Vài chục vị trí việc làm mới được tạo ra tại mỗi đô thị là quá ít ỏi, "không thấm tháp" so với làn sóng giải nghệ hàng loạt của những tài năng nhí ở độ tuổi 12.
Người hâm mộ bóng đá ở Trung Quốc từ lâu đùa rằng sự lận đận của đội tuyển quốc gia đã giúp đất nước đổi lại vận may trong phát triển kinh tế và công nghệ. Theo giáo sư Lý, câu đùa này chứa một phần sự thật. Sự thịnh vượng mang đến cho thanh thiếu niên con đường tiến thân rộng mở hơn và khiến việc học tập trở thành lựa chọn hiệu quả về mặt chi phí cũng như dễ dự đoán kết quả hơn nhiều so với thể thao. Ngược lại, ở nhiều nơi có nền kinh tế khó khăn và cấu trúc tầng lớp xã hội bị phân hóa sâu sắc, thể thao lại là con đường hiếm hoi để thăng tiến.
Điều này có nghĩa là sự trỗi dậy của Trung Quốc trong bóng đá sẽ phải đánh đổi bằng cái giá là sự phát triển kinh tế xã hội chậm lại? Câu trả lời là không.
Giáo sư Lý cho rằng khi Trung Quốc trở nên giàu có hơn và nhu cầu cơ bản của người dân được đáp ứng, các hoạt động trải nghiệm sẽ trở nên có giá trị hơn. Việc tập trung nhiều hơn vào nhu cầu này sẽ thúc đẩy các hình thức tiêu dùng mới, cung cấp các kênh phát triển mới cho giới trẻ và cho phép Trung Quốc chuyển đổi từ một xã hội hướng tới sản xuất sang một xã hội tập trung vào chất lượng cuộc sống, từ công xưởng của thế giới trở thành thị trường của thế giới. Đây là lý do tại sao trong vài năm qua, Trung Quốc đã ưu tiên thúc đẩy lĩnh vực dịch vụ như một biện pháp cốt lõi để mở rộng nhu cầu nội địa.
Ở khía cạnh này, bóng đá có thể đóng góp một phần công sức. Các giải đấu phong trào như Túc Siêu không đơn thuần là những cuộc tranh tài. Chúng còn giúp quảng bá rộng rãi hơn cho các thành phố ít được biết đến, làm nổi bật lịch sử, văn hóa và phong cảnh địa phương, đồng thời thúc đẩy tiêu dùng thông qua du lịch, giao thông và các dịch vụ khác. Quan trọng hơn, chúng truyền cảm hứng để người dân biến bóng đá thành một phần trong cuộc sống của họ.
Thay vì phải đi học thêm sau giờ học, trẻ em được tận hưởng trận bóng đá đường phố. Người lớn cũng có thể chơi một trận bóng giao lưu vào cuối tuần thay vì làm việc tăng ca. Họ có thể thuê huấn luyện viên để trau dồi kỹ chiến thuật, mời chuyên gia thể hình tư vấn hồi phục, đặt dịch vụ tổ chức sự kiện bóng đá, hay cùng nhau di chuyển tới các sân khách để cổ vũ đội bóng. Khi ấy, những cầu thủ thất bại trên con đường chuyên nghiệp vẫn có thể tìm thấy cơ hội ở vai trò huấn luyện viên, hoặc phát triển sự nghiệp trong các ngành nghề phụ trợ liên quan
Cổ động viên Trung Quốc cổ vũ trong một trận đấu thuộc Bảng C vòng loại World Cup khu vực châu Á tại Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, tháng 3/2025. Ảnh: VCG
Trí tuệ nhân tạo (AI) đang thúc đẩy triển vọng này nhanh hơn. AI khiến phụ huynh và học sinh phải suy ngẫm về hướng phát triển của con em mình: Tiếp tục lao vào cuộc đua thi cử hay khám phá sở thích và lựa chọn hướng phát triển đa dạng?
Trung Quốc, đất nước đã bước vào kỷ nguyên tăng trưởng dân số âm, đặt mục tiêu "phát triển dân số chất lượng cao" làm trọng tâm trong các chính sách dân số. Nhưng "chất lượng cao" ở đây không có nghĩa là tất cả mọi người đều cần trở thành nhà khoa học máy tính hay kỹ sư, mà là việc kích thích tiềm năng của con người và cho phép họ hiện thực hóa giá trị riêng của mình trong sự nghiệp phù hợp, bao gồm rất nhiều công việc liên quan đến bóng đá.
"Chỉ đến lúc đó, bóng đá Trung Quốc mới có thể chính thức bước đi trên con đường hướng tới vinh quang World Cup", giáo sư Lý kết luận.
Hồng Hạnh (Theo Sixthtone, AFP)
