Với một thành phố hơn 14 triệu dân, cứ mỗi thập kỷ là một biến động lớn về dân số, kinh tế, khí hậu và hạ tầng, việc có một định hướng dài hạn là điều không thể thiếu.
Tuy nhiên khi đọc những định hướng ấy từ góc độ luật sư hành nghề, câu hỏi đầu tiên tôi đặt ra không phải là "tầm nhìn có đẹp không?", mà là "tầm nhìn đó có tính pháp lý, tính ràng buộc và khả thi đến đâu để giải quyết những vấn đề người dân đang phải chịu đựng từng ngày?".
TP.HCM đã quy hoạch hàng loạt các TOD dọc tuyến metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên
ẢNH: NGỌC DƯƠNG
Tầm nhìn 100 năm và những vấn đề của 10 năm
Quy hoạch, trong bản chất của nó không chỉ là một bản vẽ kỹ thuật hay một bài phát biểu chiến lược. Quy hoạch là một hành vi pháp lý phân bổ quyền sử dụng đất, quyền phát triển, nguồn lực ngân sách và các nghĩa vụ của cơ quan công quyền.
Khi TP.HCM đặt ra mục tiêu 100 năm, điều đó có nghĩa là các thế hệ lãnh đạo tiếp theo đều phải chịu ràng buộc bởi một khuôn khổ pháp lý nhất định.
Điều này rất quan trọng, bởi trong thực tế nhiều địa phương đã rơi vào tình trạng "quy hoạch theo nhiệm kỳ": mỗi đời lãnh đạo lại có một sở thích, một trục phát triển mới, khiến người dân và doanh nghiệp không biết đâu là điểm rơi ổn định để đầu tư, an cư.
Một tầm nhìn 100 năm, nếu được lồng ghép đúng cách vào hệ thống pháp luật về quy hoạch, đất đai và đầu tư công, sẽ tạo ra sự ổn định pháp lý cần thiết cho thành phố.
Nhưng tính ổn định ấy chỉ có giá trị khi nó đi kèm với một chương trình thực thi cụ thể trong 5 - 10 năm. Pháp luật về quy hoạch hiện hành đã quy định rõ hệ thống quy hoạch gồm nhiều cấp độ: quy hoạch tổng thể, quy hoạch phân khu, quy hoạch chi tiết, kế hoạch sử dụng đất, kế hoạch đầu tư công trung hạn.
Vấn đề không phải là thiếu công cụ pháp lý mà là các công cụ đó có thực sự được kích hoạt để giải quyết các vấn đề cụ thể hay không.
Nếu tầm nhìn 100 năm chỉ dừng lại ở khẩu hiệu, còn trong 10 năm tới người dân vẫn phải sống chung với ngập lụt, kẹt xe, thiếu trường học, bệnh viện quá tải và không gian công cộng bị bóp méo, thì quy hoạch đó dù có tên gọi hoành tráng đến đâu cũng mất đi tính chính danh pháp lý.
Bài kiểm tra quan trọng nhất của một đồ án quy hoạch chính là khả năng giải quyết những vấn đề đang nóng bỏng trong đời sống thực.
Lấy vấn đề ngập nước làm ví dụ. TP.HCM luôn nằm trong nhóm thành phố chịu áp lực lớn từ biến đổi khí hậu, triều cường và sụt lún. Quy hoạch dài hạn muốn có ý nghĩa thì phải được thể chế hóa thành các hành lang bảo vệ sông rạch, hồ đầm, các khu đất dự phòng cho thoát nước, hệ thống cống ngầm, trạm bơm và nhà máy xử lý nước thải. Không thể để tình trạng các dự án bất động sản cứ lấp kênh rạch, xây dựng trái phép trên đất công cộng, hoặc "linh hoạt" điều chỉnh quy hoạch để phục vụ lợi ích nhóm.
Pháp luật đã có quy định về bảo vệ hành lang thoát lũ, hành lang bờ sông, nhưng việc thực thi lỏng lẻo khiến quy hoạch trở thành một khối giấy yếu ớt trước áp lực đô thị hóa. Nếu không có chương trình giải phóng mặt bằng, đầu tư công và các chế tài cụ thể trong 10 năm tới, ngập lụt sẽ còn là "đặc sản" của thành phố.
Tương tự, kẹt xe không chỉ là vấn đề giao thông mà còn là vấn đề pháp lý về quản lý đất đai và tổ chức không gian. Việc xây thêm đường, cầu, metro là cần thiết, nhưng nếu quy hoạch không buộc các khu đô thị mới phải gắn với hạ tầng giao thông công cộng, nếu không có cơ chế pháp lý để thu hồi đất dọc tuyến metro, nếu việc điều chỉnh quy hoạch liên tục làm méo mó hành lang đường sắt, đường bộ, thì người dân sẽ vẫn mắc kẹt giữa những con đường bê tông.
Pháp luật về phát triển đô thị theo mô hình TOD (giao thông công cộng định hướng phát triển đô thị), về quỹ đất dọc tuyến giao thông, về thu phí sử dụng đường bộ, đỗ xe... cần được vận hành nghiêm chỉnh thay vì chỉ nằm trong các văn bản chiến lược.
Người tham gia giao thông vất vả tìm khoảng trống để len lỏi trên đường phố TP.HCM vào giờ cao điểm
ẢNH: NHẬT THỊNH
Về nhà ở, trường học, bệnh viện và không gian công cộng, quy hoạch 100 năm cũng chỉ có giá trị khi nó tạo ra các nghĩa vụ pháp lý rõ ràng trong ngắn hạn.
Các dự án khu dân cư mới phải có tỷ lệ đất dành cho trường học, y tế, công trình công cộng theo đúng quy chuẩn, chứ không thể "ưu tiên" thương mại rồi bù đắp bằng các phương án xoa dịu.
Nhà ở xã hội phải được quy hoạch vào những khu vực có hạ tầng phù hợp, có cơ chế tài chính rõ ràng, chứ không chỉ là yêu cầu "ai cũng có nhà ở".
Các khu đất công cộng, công viên, bãi giữ xe, chợ dân sinh phải được bảo vệ bằng pháp luật, không để hiện tượng "treo" dự án hàng chục năm hoặc chuyển đổi mục đích một cách dễ dãi.
Luật pháp cần phát huy vai trò ràng buộc trách nhiệm
Một khía cạnh pháp lý quan trọng khác là trách nhiệm giải trình. Quy hoạch ảnh hưởng trực tiếp đến quyền tài sản, quyền được thông tin và quyền tham gia vào các quyết định công của người dân.
Do đó quá trình lập quy hoạch phải đảm bảo các thủ tục tham vấn công chúng, đánh giá tác động môi trường chiến lược, lấy ý kiến chuyên gia độc lập.
Việc người dân chỉ được "thông báo" về quy hoạch sau khi nó đã được phê duyệt là không đủ. Pháp luật cần tạo điều kiện để người dân và các tổ chức xã hội được giám sát, phản biện, thậm chí khởi kiện các quyết định quy hoạch trái pháp luật. Nếu không có cơ chế giám sát và chế tài đối với việc điều chỉnh quy hoạch tùy tiện, tầm nhìn 100 năm rất dễ bị biến dạng qua từng nhiệm kỳ.
Ngoài ra quy hoạch dài hạn muốn khả thi thì phải gắn với nguồn lực thực tế và khả năng quản trị. Một đồ án quy hoạch có thể vẽ ra sân bay mới, đường sắt cao tốc, cảng biển khổng lồ, nhưng nếu ngân sách thành phố không đủ, nợ công bị ràng buộc, cơ chế đầu tư công còn chậm chạp, PPP còn nhiều rào cản pháp lý, thì các dự án sẽ chỉ là những "dự án trên giấy".
Vì vậy quy hoạch cần được cụ thể hóa thành kế hoạch đầu tư công trung hạn, kế hoạch tài chính 5 năm, danh mục dự án ưu tiên và tiến độ giải phóng mặt bằng. Đây là nơi luật pháp cần phát huy vai trò ràng buộc trách nhiệm của từng cơ quan, ngăn chặn tình trạng đẩy trách nhiệm qua lại giữa các sở, ngành, giữa thành phố và Trung ương.
Tuyến metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên
ẢNH: NHẬT THỊNH
Không nên nhìn nhận tầm nhìn 100 năm một cách hoài nghi. Một thành phố lớn như TP.HCM cần một la bàn chiến lược để không bị cuốn theo những áp lực ngắn hạn.
Nhưng người dân không sống trong tầm nhìn. Họ sống trong những cơn mưa chiều làm ngập đường, trong tiếng còi xe kẹt cứng trên cầu, trong phòng cấp cứu quá tải...
Do đó chất lượng của đồ án quy hoạch không được đo bằng độ dài của tầm nhìn, mà bằng khả năng giải quyết những vấn đề này trong 10 năm tới.
