Dư địa nâng cao giá trị của Robusta Việt Nam vẫn còn rất lớn nếu xây dựng được thương hiệu quốc gia và phát triển theo hướng bền vững.
Việt Nam trồng nhiều giống cà phê như Robusta, Arabica, Liberica, Moka..., trong đó Robusta chiếm khoảng 95% diện tích trồng cà phê cả nước.
Theo số liệu thống kê của Cục Hải quan, năm 2025, Robusta tiếp tục giữ vai trò chủ lực trong xuất khẩu cà phê với sản lượng hơn 1,3 triệu tấn, kim ngạch khoảng 6,59 tỉ USD. Trong khi đó, Arabica tuy có tăng gần đây nhưng chỉ đạt gần 81.200 tấn, trị giá 550 triệu USD. Xét riêng hai chủng loại chủ lực, Robusta chiếm khoảng 94% sản lượng xuất khẩu, còn Arabica khoảng 6%.
Báo điện tử Tuổi Trẻ có cuộc trao đổi với ông Thái Như Hiệp, Phó chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA) - về vị thế của Robusta Việt Nam, chiến lược xây dựng thương hiệu và con đường phát triển bền vững trong bối cảnh ngành cà phê toàn cầu đang thay đổi.
Tôi chọn ba con số tiêu biểu.
Thứ nhất, Việt Nam là nước xuất khẩu cà phê Robusta lớn nhất thế giới.
Thứ hai, khoảng 85% sản lượng cà phê của Việt Nam dành cho xuất khẩu, trong đó Robusta chiếm trên 90%.
Và điều đó tạo nên con số thứ ba là Robusta đóng góp phần lớn vào kim ngạch xuất khẩu cà phê kỷ lục gần 9 tỉ USD của Việt Nam trong năm 2025.
Ba con số đó phản ánh một thực tế: Robusta Việt Nam đã chuyển từ vai trò cung ứng nguyên liệu sang một sản phẩm có giá trị ngày càng được thế giới ghi nhận.
Điểm thay đổi lớn nhất là chất lượng.
Chúng ta đã cải thiện từ vùng trồng, truy xuất nguồn gốc đến khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường.
Các doanh nghiệp đang đẩy mạnh chế biến sâu, cải tiến quy trình sản xuất và liên kết chặt chẽ với nông dân nhằm tạo ra giá trị gia tăng cao hơn.
Quan trọng hơn, thế giới đã thay đổi cách nhìn về Robusta. Họ không còn xem đây chỉ là nguyên liệu pha trộn mà đã coi Robusta là một dòng cà phê có bản sắc riêng, có thể tạo nên những ly cà phê chất lượng và giá trị cao.
Trước đây, nhiều nhà rang xay trên thế giới chủ yếu xem Robusta là nguyên liệu pha trộn với Arabica nhằm giảm giá thành sản phẩm.
Nhưng thực tế hiện nay, trong nhiều dòng cà phê thương mại trên thế giới, Robusta đã chiếm hơn 50% tỉ lệ phối trộn.
Trong nhiều năm, các thương hiệu gần như không ghi thành phần Robusta cũng như nguồn gốc Robusta Việt Nam, bởi đây là “bí mật” giúp các hãng cà phê thế giới kiếm tiền rất nhiều.
Tuy nhiên, với Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR), việc minh bạch nguồn gốc sẽ trở thành yêu cầu bắt buộc. Khi đó, cái tên Robusta Việt Nam sẽ xuất hiện rõ ràng hơn trên bao bì cà phê tại nhiều thị trường trên thế giới.
Theo tôi, không đáng lo.
Brazil tăng nhanh về sản lượng nhưng chưa tạo được lợi thế tương đương về chất lượng.
Việt Nam đã thay đổi bằng cách tập trung vào chất lượng, giá trị gia tăng và hợp tác với nông dân, thay vì chỉ chạy theo sản lượng.
Chúng ta không nên cạnh tranh bằng quy mô sản xuất vì rất khó theo kịp Brazil. Điều cần cạnh tranh là chất lượng, tính bền vững, khả năng truy xuất nguồn gốc và thương hiệu quốc gia.
Nếu làm được điều đó, Robusta Việt Nam sẽ có vị thế riêng mà không phụ thuộc vào cuộc đua sản lượng.
Có thể, nhưng không thể chỉ dựa vào những biến động cung - cầu ngắn hạn.
Muốn duy trì giá trị lâu dài, Việt Nam phải tạo ra sự khác biệt thông qua chất lượng ổn định, vùng nguyên liệu đạt chuẩn, chế biến sâu, phát triển Specialty Robusta và đặc biệt là xây dựng thương hiệu Robusta Việt Nam.
Khi người mua sẵn sàng trả tiền cho thương hiệu, giá trị sẽ bền vững hơn rất nhiều.
Theo tôi, điểm nghẽn lớn nhất là chúng ta mạnh về sản xuất nhưng chưa tạo được sức mạnh tương xứng về thương hiệu.
Nhiều doanh nghiệp đã làm rất tốt nhưng vẫn thiếu một chiến lược thống nhất để thế giới nhận diện Robusta Việt Nam như một thương hiệu quốc gia.
Đây là khoảng trống cần được Nhà nước, hiệp hội và doanh nghiệp cùng chung tay lấp đầy.
Xây dựng thương hiệu quốc gia Robusta Việt Nam không chỉ là một logo hay khẩu hiệu mà phải là một hệ thống tiêu chuẩn chung về chất lượng, phát triển bền vững, truy xuất nguồn gốc và câu chuyện về vùng đất, con người Việt Nam.
Khi thế giới nhắc đến Robusta, họ sẽ nghĩ ngay đến Việt Nam.
Bên cạnh đó, tỉ lệ tiêu thụ cà phê trong nước hiện chỉ khoảng 15% tổng sản lượng nên chưa trở thành bệ đỡ cho ngành sản xuất.
Trong khi đó, Brazil hay Indonesia có mức tiêu thụ nội địa tới 60-70%, giúp điều tiết thị trường tốt hơn. Việt Nam vẫn phụ thuộc lớn vào xuất khẩu.
Chúng ta cần tăng tiêu thụ nội địa, đồng thời kiểm soát chặt tình trạng cà phê giả, cà phê pha trộn bắp, đậu nành để bảo vệ niềm tin của người tiêu dùng.
Tôi tin điều đó hoàn toàn có thể đạt được trong khoảng 5-10 năm tới nếu chúng ta có một chiến lược nhất quán.
Điều Việt Nam còn thiếu không phải là sản lượng hay chất lượng mà là một câu chuyện thương hiệu chung, được Nhà nước, hiệp hội và doanh nghiệp cùng xây dựng và quảng bá.
Khi có một thương hiệu quốc gia đủ mạnh, Robusta Việt Nam sẽ được nhắc đến như một biểu tượng chứ không chỉ là một nguồn cung.
Đây là vấn đề cần được kiểm soát chặt.
Khi giá tăng và lợi nhuận hấp dẫn, người dân sẽ có xu hướng mở rộng diện tích. Nhưng nếu nguồn cung tăng quá nhanh thì giá sẽ giảm.
Chúng tôi khuyến cáo các địa phương tuyên truyền để nông dân hiểu rõ quy luật cung - cầu, tập trung vào sản xuất thông minh, chuyển đổi số và nâng cao chất lượng thay vì chỉ tăng diện tích.
Nếu không kiểm soát tốt, niên vụ 2028-2029, khi Brazil và Indonesia cùng tăng mạnh sản lượng, thị trường có thể đối mặt với nguy cơ cung vượt cầu.
Các tiêu chuẩn xanh như giảm phát thải, truy xuất nguồn gốc, lao động bền vững... sẽ là điều kiện bắt buộc nếu doanh nghiệp muốn tồn tại.
Tin vui là Việt Nam đang nằm trong nhóm quốc gia có mức rủi ro thấp nhất theo EUDR. Đây là lợi thế rất lớn để khẳng định nguồn gốc, nâng cao uy tín và tăng khả năng cạnh tranh so với nhiều quốc gia xuất khẩu cà phê khác.
Chúng ta phải xây dựng được một hệ sinh thái mà ở đó người mua, người bán và nông dân cùng chia sẻ giá trị.
Khi có thương hiệu và hệ thống tiêu chuẩn chất lượng, chúng ta sẽ có quyền thương lượng giá một cách sòng phẳng, giúp nông dân phát triển bền vững.
Chúng ta không còn bán "mồ hôi" với giá rẻ mà đang bán một sản phẩm mang nhiều giá trị hơn.
Tôi tin rằng nếu doanh nghiệp, hiệp hội và Nhà nước cùng đồng lòng, thương hiệu Robusta Việt Nam sẽ khẳng định vị thế vững chắc trên thị trường toàn cầu.
Hình ảnh: QUANG ĐỊNH - DNCC
