Tác giả Lê Minh Quốc phân tích ý nghĩa của một số phương ngữ miền Nam như ''tám hoánh'', ''ví dầu'', trong cuốn ''Tiếng Việt - Từ lời ăn tiếng nói người Việt''.
Cuốn sách tập hợp hơn 60 bài viết của nhà thơ Lê Minh Quốc nhằm tìm hiểu, khảo sát về ý nghĩa tiếng Việt trong ca dao, tục ngữ, phương ngữ miền Nam. Bên cạnh đó, ông đề cập một số cách diễn đạt lắt léo trong giao tiếp thường ngày của người Việt.
Ấn phẩm gồm ba phần: Nói có sách, mách có chứng, Vài từ tiếng Việt miền Nam, Chuyện cà kê lắt léo. Ông mở đầu sách với việc chỉ ra một nghịch lý: dù là người Việt, chưa chắc mọi người đã cảm hết được cái hay, cái đẹp của tiếng mẹ đẻ. Vì sao trong trường hợp, ngữ cảnh đó, ta lại dùng từ này chứ không phải từ khác? Tại sao phải nói từ ấy mới phản ánh hết tâm tư, tình cảm, suy nghĩ?
Ở phần đầu tiên, tác giả đưa bạn đọc tìm tòi các từ, tục ngữ, thành ngữ, ca dao quen thuộc như ''cập kê'', ''cửa chiền'', ''liền anh liền chị'', ''ăn nói có thép'', ''cờ bạc là bác thằng bần, ''giấy rách giữ lấy lề'', ''bớt đồng thì bớt cù lao'', ''làm thơ giấy trắng, em gắn con cò xanh''. Đồng thời, ông thảo luận cách viết đúng của những câu thường bị nhầm lẫn, có thể kể đến ''tai vách mạch dừng/rừng'' hay ''thuốc đắng dã tật''.
Bên cạnh đó, nhà thơ dẫn giải những câu chuyện về lịch sử, văn hóa. Với câu ''giấy rách giữ lấy lề'', bạn đọc được hiểu thêm về nghề làm giấy cổ truyền của dân tộc qua các câu ca dao, câu thơ về nhịp chày Yên Thái, địa danh Cầu Giấy và tác phẩm Xác Ngọc Lam (Nguyễn Tuân).
Trong phần tiếp theo, ông Lê Minh Quốc phân tích những phương ngữ miền Nam, tìm hiểu ý nghĩa của một số từ, câu như ''dỡ mắm'', ''lọ nồi'', "tám hoánh", ''ví dầu'', ''giồng''. Ở mỗi từ, tác giả đều đặt vào bối cảnh lịch sử và đời sống của vùng đất phương Nam thuở xưa, giúp người đọc hiểu hơn về văn hóa, nếp sinh hoạt của người dân khi đó. Ví dụ từ ''tám hoánh'', ông cho biết đây có thể là cách nói đưa tên một nhân vật có thật - ông Tám Hoánh - vào lời ăn tiếng nói hàng ngày, đồng thời liên hệ các ví dụ khác cho thói quen này của người Việt.
Sang phần ba, nhà thơ bàn về những từ tiếng Việt vừa lạ, vừa quen, ví dụ ''cà kê'', ''chà bá lửa", "con cọp", cách chơi chữ ''ngủm củ tỏi''... Chẳng hạn từ con cọp trong ca dao, tác giả dẫn dắt đến quan niệm của dân gian về tuổi Dần, hay các tên gọi ''ông Cà Um'', ''ông Ba Mươi'' thể hiện sự kính sợ của người xưa đối với loài cọp trong quá trình khai phá thiên nhiên.
Cuốn sách do Nhà xuất bản Trẻ phát hành hôm 3/7. Ảnh: Nhà xuất bản cung cấp
Để hoàn thành tác phẩm, tác giả Lê Minh Quốc tham khảo khoảng 50 từ điển và sách biên khảo khác nhau. Trong đó có các từ điển tiếng Việt thông dụng, tiếng Việt cổ, tiếng địa phương miền Bắc, Trung, Nam và một số khu vực cụ thể, từ điển chính tả, tục ngữ, thành ngữ, ca dao, tiếng lóng, từ điển ngành nghề. Bên cạnh đó, ông còn sử dụng số lượng ngữ liệu lớn từ ca dao, tục ngữ, Truyện Kiều, văn thơ tiếng Việt xưa và nay.
Tác giả viết: "Trải qua thăng trầm lịch sử, bản thân tiếng Việt cũng thay đổi, có những từ phai nghĩa theo năm tháng, nay chúng ta đọc, nghe nhưng không còn rõ nghĩa; lại có những từ không 'dậm chân tại chỗ', nay đã được hiểu sang nghĩa khác. Và cũng như mọi ngôn ngữ toàn cầu, vốn từ tiếng Việt, theo năm tháng sẽ còn 'sinh nở', sẽ còn nhiều hơn nữa...". Ông khẳng định ''để hiểu tiếng Việt, chính người Việt tiếp tục học hoài, học nữa'', coi việc giữ gìn ngôn ngữ mẹ đẻ là trách nhiệm chung của mọi người.
Nhà thơ, nhà báo Lê Minh Quốc 67 tuổi, sinh tại Đà Nẵng, là Chủ tịch Hội đồng thơ Hội Nhà văn TP HCM nhiệm kỳ 2020-2025. Ông là tác giả của hơn 50 cuốn sách thuộc nhiều thể loại: Thơ, tiểu thuyết, tùy bút, biên khảo. Một số tác phẩm của ông do Nhà xuất bản Trẻ phát hành gồm tập thơ Ngày mai còn lại một mình tôi (1990), Tôi chạy theo thơ (2003), tiểu thuyết Bạch Thái Bưởi - Khẳng định doanh tài nước Việt (2007), biên khả Người Quảng Nam (2007), Người Bến Tre (2020), Lắt léo tiếng Việt (2017), Tiếng Việt - Lắt léo và lịch lãm (2024).
Phương Linh
