Nguồn hình ảnh, AFP/Getty Images
- Tác giả, Luis Barrucho
- Vai trò, BBC World Service
Được đăng 8 phút trước
Thời gian đọc: 8 phút
Hôm 24/6 tại Venezuela đã có hai trận động đất chết người với cường độ 7,2 và 7,5 độ, biến nhiều tòa nhà thành những đống đổ nát và khiến người dân hoảng loạn.
Theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS), trận động đất thứ hai là trận động đất mạnh nhất từng tại quốc gia này kể từ năm 1900, và cơ quan này cho biết có thể hàng ngàn người có thể đã thiệt mạng.
Các trận động đất xảy ra ở những khu vực đông dân cư thường làm dấy lên những câu hỏi quen thuộc: Liệu các trận động đất có đang trở nên thường xuyên hơn, gây chết nhiều người hơn – và biến đổi khí hậu có phải là nguyên nhân?
Venezuela vốn có nhiều động đất, Tiến sĩ Richard Luckett, nhà địa chấn học tại Cơ quan Khảo sát Địa chất Anh, chia sẻ với chương trình BBC News World Service.
Tuy nhiên, những trận động đất nghiêm trọng như đợt vừa qua vẫn rất hiếm gặp, với "chỉ 7 trận động đất từ 6 độ trở lên, bao gồm cả một trận động đất 6,6 độ vào năm 1967 gây thương vong tại Caracas" được ghi nhận trong 100 năm qua.
"Một trận động đất mạnh 7,5 độ ở một khu vực đông dân cư chắc chắn sẽ có mức độ tàn phá nhất định." Bên cạnh đó, trận động đất hôm 24/6 có tâm chấn nằm gần bề mặt Trái Đất, khiến mặt đất rung chuyển mạnh hơn.
Tiến sĩ Verena Simon thuộc Cơ quan Địa chấn Thụy Sĩ chia sẻ với chương trình The Climate Question của BBC News rằng, động đất xảy ra khi áp lực tích tụ trong vỏ Trái Đất đột ngột được giải phóng.
Các đứt gãy – những vết nứt hoặc vùng suy yếu trong vỏ Trái Đất, thường là nơi các mảng kiến tạo gặp nhau – cho phép những khối đá này dịch chuyển.
"Khi các mảng này di chuyển và ép vào nhau, áp lực có thể tích tụ... và rồi nó đột ngột trượt đi," bà Simon giải thích.
"Và cú trượt đột ngột này chính là động đất."
Sự dịch chuyển của các mảng kiến tạo diễn ra theo dòng thời gian địa chất – kéo dài hàng ngàn hoặc thậm chí hàng triệu năm. Vì vậy, tần suất và cường độ tổng thể của các trận động đất nhìn chung vẫn ở mức ổn định.
Tuy nhiên, "nhiều đứt gãy thực chất đang [ở mức] rất cận kề điểm tới hạn, đến mức chỉ cần những thay đổi nhỏ trong điều kiện môi trường cũng đủ để khiến chúng bị trượt", bà Simon cho biết thêm.
Và các nhà khoa học đang ngày càng nghiên cứu sâu hơn xem liệu biến đổi khí hậu có đang tác động đến các điều kiện này hay không.
"Nếu các đứt gãy đã ở gần trạng thái tới hạn này, biến đổi khí hậu về cơ bản sẽ điều phối thời điểm mà một trận động đất có thể xảy ra," Phó giáo sư Sean Gallen từ Đại học Bang Colorado (Mỹ) chia sẻ với chương trình.
Một trong những mối liên hệ rõ ràng nhất liên quan đến nước.
Tại dãy Alps, nhiệt độ tăng cao đã khiến các dòng sông băng mất đi lượng băng đáng kể.
Bà Simon lưu ý rằng "chúng ta đã mất khoảng 40% khối lượng kể từ năm 2000" tại các sông băng ở Thụy Sĩ, ", trong khi các sông băng khác cũng đang tan chảy nhanh chóng.
Và nghiên cứu của bà tại vùng Mont Blanc đã phát hiện ra một thay đổi đáng kinh ngạc.
"Trước năm 2015, chúng tôi chỉ ghi nhận vài trăm trận động đất trong suốt chín năm," bà Simon nói.
"Nhưng kể từ năm 2015, hoạt động động đất tại đây đã tăng lên rõ rệt."
Mối liên hệ xuất phát từ việc nước băng tan thấm vào các vết nứt trong đá, làm giảm ma sát dọc theo các đường đứt gãy, khiến các mảng kiến tạo dễ dịch chuyển hơn.
"Khi nước chịu áp lực lọt vào giữa chúng, chúng sẽ trượt dễ dàng hơn và động đất có thể xảy ra," bà giải thích.
May mắn thay, cho đến nay, những trận động đất này đều có quy mô nhỏ.
"Trận động đất lớn nhất chúng tôi ghi nhận được là 3,1 độ, hoàn toàn không gây thiệt hại."
Trong khi đó, các sông băng tan chảy cũng làm giảm bớt trọng lượng đè lên vỏ Trái Đất, khiến nó bớt giòn hơn.
"Nó làm thay đổi trọng lượng đè lên đứt gãy phía dưới, giống như việc nới lỏng một chiếc kẹp," ông Gallen cho biết.
Tương tự, những thay đổi của lượng nước – từ mưa lớn đến hạn hán – có thể phân phối lại áp lực.
Thậm chí, một số nghiên cứu đã liên kết việc bốc hơi ở các hồ nước lớn với hoạt động động đất ở một số khu vực.
"Có một số nghiên cứu chỉ ra rằng biến đổi khí hậu, đặc biệt là những thay đổi trong chu trình thủy văn, có thể ảnh hưởng đến thời điểm xảy ra động đất," ông David R. Shelly từ USGS chia sẻ với BBC News World Service.
"Nhưng nhìn chung, các tác động này không làm tăng tần suất tổng thể của động đất."
"Tần suất tổng thể vẫn do các mảng kiến tạo kiểm soát, vốn hoạt động độc lập với biến đổi khí hậu."
Tác động từ sự dịch chuyển nguồn nước do biến đổi khí hậu cũng khác nhau rất nhiều tùy thuộc vào vị trí địa lý.
"Sẽ có những khu vực mà những thay đổi này... sẽ khiến khả năng xảy ra động đất của các đứt gãy thấp hơn," ông Gallen nói. Trong khi ở những nơi khác, chúng có thể có tác động ngược lại.
Và mặc dù nhiều bằng chứng cho thấy hiện tượng nóng lên toàn cầu đang gây ra những thay đổi mang tính cục bộ về thời gian và tần suất của các trận động đất, "chúng ta không hẳn sẽ chứng kiến một sự gia tăng lớn số lượng động đất trên quy mô toàn cầu do biến đổi khí hậu".
Bà Simon cũng đồng ý với quan điểm này: "Hiện tại, tôi không quá lo sợ" về rủi ro ở dãy Alps.
"Càng có nhiều trận động đất nhỏ xảy ra, khả năng xuất hiện một vài trận động đất lớn hơn cũng có thể tăng theo," nhưng điều này vẫn chưa chắc chắn.
Tuy nhiên, ông Shelly chia sẻ với BBC News World Service: "Động đất không trở nên thường xuyên hơn – nhưng khi dân số toàn cầu tiếp tục tăng, nhiều người và cơ sở hạ tầng hơn đang có nguy cơ phải đối mặt với các mối nguy hiểm từ động đất."
"Các tiêu chuẩn kỹ thuật xây dựng được cải tiến đã phần nào giảm bớt rủi ro này – nhưng các tiêu chuẩn này lại có sự chênh lệch rất lớn trên khắp thế giới."
"Dù vậy, tác động của động đất đối với người dân có thể trở nên nghiêm trọng hơn nếu những cộng đồng đó vốn đã phải chống chọi với các tác động của biến đổi khí hậu – ví dụ như lũ lụt hoặc hạn hán."
Nguồn hình ảnh, AFP/Getty Images
Ông Luckett cũng khẳng định rằng "quy mô và tần suất của các trận động đất không tăng lên" trên phạm vi toàn cầu – nhưng vì có nhiều người sinh sống hơn ở các khu vực dễ xảy ra động đất, thường là tại các đô thị và thị trấn đông đúc, nên "chúng đang trở nên chết chóc hơn".
Biến đổi khí hậu cũng có thể "làm tăng sự tổn thương của các vùng có nguy cơ động đất" và thúc đẩy "các thảm họa dây chuyền như lở đất".
Ông Gallen đồng ý rằng các mối nguy hiểm thứ cấp này có thể rất nghiêm trọng.
"Bạn có thể phải đối mặt với tình trạng lở đất kinh hoàng" và "hàng loạt hệ lụy khác... chỉ do một sự kiện kích hoạt duy nhất gây ra", ông cho biết.
"Chúng ta mới chỉ bắt đầu hiểu được mối liên hệ này giữa động đất và biến đổi khí hậu," ông nói thêm, đồng thời mô tả Trái Đất là "một hệ thống liên kết", nơi các thay đổi trên bề mặt và các quá trình sâu bên trong lòng đất luôn tương tác qua lại lẫn nhau.
