Tìm ẩn số ADN trong hài cốt liệt sĩ

Từ những ngày hè năm 1995, ông Lê Văn Dương bắt đầu hành trình tìm cha vợ - liệt sĩ Nguyễn Văn Thưởng, quê Hải Hưng cũ (nay là Hưng Yên), hy sinh năm 1971, tại mặt trận phía Nam. Cuộc tìm kiếm khởi nguồn chỉ với hai mảnh ghép: tấm bằng Tổ quốc ghi công, và tờ Giấy báo tử chứa thông tin "hy sinh tại mặt trận phía Nam".

Cứ sau giờ tan sở ở đơn vị thuộc Tổng cục Hậu cần kỹ thuật, ông lại đạp xe ra bưu điện Gia Lâm, gửi thư cho một số đơn vị từ Quân khu 4 trở vào, đề nghị xác minh thông tin liệt sĩ. Ông không nhớ mình đã photo bao nhiêu giấy tờ, gửi bao nhiêu thư từ đi khắp các đơn vị tìm manh mối nơi cha vợ hy sinh và an táng.

Trong đời, bà Nguyễn Thị Miến (vợ ông Dương) được gặp cha một lần khi 7 tháng tuổi. Rồi ông ra trận không về.

"Cha biết mặt con nhưng con có nhớ mặt cha đâu", người phụ nữ 58 tuổi, mồ côi cha lúc lên hai, mất mẹ năm lên 8, nhớ lại. Ký ức của bà về cha gần như không có gì ngoài tấm ảnh thờ đen trắng mất nhiều nét.

Sau ngày mẹ mất, cô con gái mồ côi đi ở nhờ nhà người thân mười năm ròng. Nhớ lại những năm tháng tủi hờn của đứa con côi cút, cô bé Miến đã có lúc ước mình "đừng được sinh ra trên đời". Bà nội biết chuyện, chỉ tay mắng "không được nghĩ bậy". Rồi bà cũng khóc, vì con trai hy sinh mà chính bà cũng không biết nằm lại đâu trên chiến trường.

Người mẹ mất con, đứa con mất cha vượt qua những năm tháng đằng đẵng ấy với suy nghĩ "đất nước chiến tranh, nhà mình cũng không ngoại lệ". Cho đến năm 18 tuổi, Miến vào bộ đội, hy vọng trong quân sẽ có điều kiện hơn để đi tìm hài cốt cha. Bà gặp chồng trong đơn vị, rồi thành gia đình năm 1989.

"Mình không có cha có mẹ thì mình thiệt thòi, nên nhất định phải đi tìm về", người đàn ông 62 tuổi bộc bạch lý do họ chưa bao giờ bỏ cuộc. Người chồng thương vợ mồ côi thuở nhỏ, không anh em ruột, họ hàng có đời sống riêng. Những lá thư gửi đi không có kết quả, ông nói với vợ "cứ đi tìm, cho đến khi có thông tin".

Sau ngày nghỉ hưu năm 2015, người con rể tiếp tục rong ruổi xe máy đi khắp tỉnh thành quanh Hà Nội, lần tìm manh mối đơn vị cũ cha vợ. Phải đến năm 2023, nhờ tin báo từ một gia đình cũng đi tìm người thân liệt sĩ, ông mới biết đơn vị cũ của liệt sĩ Thưởng tại Bộ tư lệnh Công binh. Từ đó, khoanh vùng được vị trí liệt sĩ được chôn cất bên dãy Trường Sơn, tại Km1+500 Đường 14 địa phận Quảng Bình cùng năm đồng đội.

Tờ kết quả giám định ADN được vợ chồng ông Lê Văn Dương treo ở vị trí trang trọng trong nhà. Ảnh: Hồng Chiêu

Mùa khô năm 2023, Đội quy tập của Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Quảng Bình cũ tiến hành khai quật và đưa các hài cốt về. Dưới lớp đất dày hơn một mét, những người lính nằm cạnh nhau thành một hàng. Một số vật dụng, giày, tăng võng còn nguyên vẹn. Mẫu ADN được lấy gửi đi giám định tại Viện Pháp y quốc gia. Vợ chồng ông Dương, bà Miến trong lúc chờ đợi, ngày ngày thắp hương cầu khấn, mong linh hồn mẹ dẫn lối đưa cha sớm về với gia đình.

Cuối năm 2024, Viện Pháp y quốc gia xác định được danh tính liệt sĩ Nguyễn Văn Thưởng. Bốn trong sáu hài cốt liệt sĩ đưa về được trả lại tên. Tờ giám định khép lại ba mươi năm ròng vợ chồng ông Dương đi tìm hài cốt cha.

Sau 54 năm nằm lại bên dãy Trường Sơn, liệt sĩ Nguyễn Văn Thưởng được các con đưa về đầu năm 2025, an táng tại Nghĩa trang Dốc Lã, Gia Lâm, Hà Nội. Nhưng hai trong số các đồng đội được quy tập cùng ông vẫn nằm lại Nghĩa trang Mai Thuỷ, Quảng Bình cũ, khi mẫu hài cốt phân huỷ quá nặng, không đủ điều kiện phân tích ADN.

Hơn 1,2 triệu liệt sĩ của đất nước đã nằm lại khắp các chiến trường, từ mặt trận phía Nam về biên cương phía Bắc, trên biển, thậm chí ngoài lãnh thổ Việt Nam khi làm nhiệm vụ quân tình nguyện quốc tế. Khoảng 175.000 liệt sĩ trong số này đến nay chưa thể về quê mẹ sau mấy mươi năm, và 300.000 mộ chưa xác định được danh tính.

Những cuộc tìm kiếm trên mảnh đất hình chữ S vẫn tiếp diễn hơn nửa thế kỷ sau ngày thống nhất. Nhưng ngay cả khi đã tìm thấy hài cốt, những người lính có thể trở về quê mẹ hay không phụ thuộc vào khâu cuối cùng: xác minh đúng danh tính.

Nếu coi việc xác định danh tính liệt sĩ là một chuỗi các mắt xích, thì ADN trở thành bước quan trọng nhất. Một mẫu hài cốt, từ lúc được phát hiện cho đến khi trở về cần đi qua một quy trình có sự tham gia của nhiều cơ quan, từ lực lượng tìm kiếm, quy tập, các đơn vị giám định ADN, cơ quan quản lý dữ liệu cho đến chính quyền địa phương.

Đằng sau hành trình ấy là những biến số khó kiểm soát và nhiều bài toán khó phải giải trong một quỹ thời gian ngày càng ngắn lại.

Ẩn số trong hài cốt

"Nếu trước đây, người sống phải đi tìm người mất, thì bây giờ chúng ta xây dựng cơ sở dữ liệu để người đã mất có thể tìm về với người sống", TS Dương Ngọc Cường, Tổng Giám đốc GeneStory - công ty phối hợp cùng Bộ Công an để thu nhận và phân tích mẫu ADN thân nhân liệt sĩ, chỉ ra sự thay đổi căn bản trong cách tiếp cận. Ý tưởng này giúp đảo ngược quy trình vốn kéo dài nhiều năm.

Theo đó, quân đội phụ trách tìm kiếm, quy tập và khai quật. Các đơn vị giám định chịu trách nhiệm tách chiết, phân tích ADN từ hài cốt. Bộ Công an xây dựng cơ sở dữ liệu ADN thân nhân và thực hiện đối chiếu. Chính quyền địa phương xác minh thông tin, hoàn thiện hồ sơ và trao kết quả cho gia đình. Các mắt xích đều phụ thuộc nhau.

"Nếu thiếu dữ liệu từ người đã mất hoặc người còn sống thì toàn bộ hệ thống đều không thể vận hành", TS Dương Ngọc Cường nhận định.

Quy trình phối hợp xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin bằng phương pháp giám định ADN

Theo ông Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, công việc của các nhà khoa học không bắt đầu bằng "xét nghiệm ADN", mà là đánh giá xem mẫu còn khả năng khai thác thông tin di truyền hay không.

Sau hàng chục năm nằm dưới lòng đất, phần lớn ADN trong xương đều đã phân hủy ở nhiều mức độ khác nhau. Điều kiện bảo quản tự nhiên cũng vô cùng đa dạng. Có những bộ hài cốt nằm ở vùng núi đá Cao Bằng, khô ráo suốt nhiều thập kỷ. Cũng có những ngôi mộ tại Nghĩa trang Giồng Riềng (An Giang) đã nằm trong điều kiện ngập nước liên tục hơn 40 năm. Cùng trải qua quãng thời gian tương tự, mức độ hư hỏng của ADN lại hoàn toàn khác nhau và gần như không thể dự đoán trước bằng mắt thường.

"Không có mẫu hài cốt nào được coi là ‘đạt chuẩn’. Mỗi bộ hài cốt đều là một ẩn số", ông nói.

Các phòng thí nghiệm cố gắng thu hồi lượng ADN nhiều nhất có thể từ phần xương còn lại. Có trường hợp thành công ngay từ lần đầu, nhưng cũng có những mẫu phải thử nhiều phương pháp mà vẫn không thu được đủ thông tin di truyền để phân tích.

Cán bộ, chiến sĩ Đoàn Kinh tế - Quốc phòng 337, cất bốc một hài cốt liệt sĩ tại rừng khe núi Cha Lỳ, thôn Cựp, xã Hướng Lập, hồi tháng 3/2026. Ảnh: Đoàn kinh tế Quốc phòng 337

Trong khi các nhà khoa học làm việc với người đã khuất, một quá trình khác cũng diễn ra song song trên cả nước. Lực lượng công an phối hợp với chính quyền địa phương rà soát hồ sơ, xác minh thân nhân còn sống của các liệt sĩ, tổ chức thu nhận mẫu sinh phẩm và xây dựng ngân hàng dữ liệu ADN thân nhân.

Theo TS Dương Ngọc Cường, đây là thay đổi căn bản trong cách tiếp cận. Thay vì chỉ lấy mẫu khi đã xác định được nghi ngờ về một danh tính cụ thể như cũ, dữ liệu ADN của thân nhân được thu thập trước và lưu trữ tập trung. Khi bất kỳ hài cốt nào được giải mã thành công, hệ thống có thể tự động tìm kiếm mối liên hệ huyết thống trong hàng trăm nghìn mẫu đã có sẵn.

Tuy nhiên, ngay cả khi toàn bộ quy trình ấy vận hành trơn tru, bài toán khó nhất vẫn nằm ở chính những mẫu ADN đã ngủ yên dưới lòng đất hơn nửa thế kỷ. Và đó cũng là nơi công nghệ truyền thống bắt đầu bộc lộ giới hạn.

Suốt nhiều năm, ADN được coi là "tiêu chuẩn vàng" trong nhận dạng con người. Chỉ cần một vài tế bào còn sót lại trên sợi tóc, đầu lọc thuốc lá hay vết máu, các phòng thí nghiệm có thể xác định danh tính với độ chính xác gần như tuyệt đối.

Thế nhưng, khi áp dụng vào hàng trăm nghìn hài cốt liệt sĩ ở Việt Nam, phương pháp từng được coi là "vạn năng" ấy lại nhiều lần rơi vào bế tắc.

TS Dương Ngọc Cường, Tổng giám đốc GeneStory. Ảnh: Sơn Hà

GS.TS Thomas Parsons, cố vấn của Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP), hiện là giảng viên Viện Khoa học Sức khỏe thuộc VinUniversity, là một trong những người đang phát triển công nghệ gene mới nhận diện hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam.

"Việt Nam đang phải giải một bài toán mà rất ít quốc gia trên thế giới từng đối mặt cùng lúc", ông nhìn nhận.

Khó khăn đầu tiên là thời gian. Hơn nửa thế kỷ trôi qua kể từ khi nhiều liệt sĩ hy sinh. Trong quãng thời gian ấy, hồ sơ thất lạc, nhân chứng qua đời, ký ức phai nhạt. Nhiều trường hợp, thông tin duy nhất còn lại chỉ là một ghi chép rằng người lính đã ngã xuống ở một khu vực nào đó cùng hàng trăm hoặc hàng nghìn đồng đội. Những dữ liệu vốn có thể giúp khoanh vùng danh tính gần như không còn tồn tại.

Khó khăn thứ hai nằm ngay trong những bộ hài cốt. Khí hậu nhiệt đới nóng ẩm của Việt Nam, độ ẩm cao, vi sinh vật và sự thay đổi của môi trường đất trong nhiều thập kỷ khiến ADN bị đứt gãy thành vô số mảnh rất nhỏ. Điều các nhà khoa học nhận được nhiều khi không còn là một chuỗi ADN hoàn chỉnh, mà chỉ là những mảnh thông tin rời rạc còn sót lại sau hàng chục năm phân hủy.

"Câu hỏi tiếp theo là sẽ đối chiếu với ai?", GS Thomas Parsons nói.

Công nghệ mới cho bài toán ADN

Tế bào người chứa hai loại di truyền chính là ADN nhân (mang di truyền từ cả cha lẫn mẹ), và ADN ty thể (chỉ di truyền theo dòng mẹ).

Theo GS Thomas Parsons, ở nhiều quốc gia từng xảy ra xung đột, việc xác định danh tính thường dựa trên cha mẹ hoặc anh chị em ruột còn sống thông qua ADN nhân. Trong khi đó, tại Việt Nam, sau hơn 50 năm, phần lớn những người thân trực hệ ấy đều không còn. Nhiều gia đình chỉ còn cháu, chắt, anh em họ hoặc người thân ở rất xa về huyết thống.

Khoảng cách di truyền ngày càng lớn khiến các phương pháp xét nghiệm ADN truyền thống không còn đủ khả năng đưa ra kết luận chắc chắn. Do đó, trong nhiều năm, việc giám định chủ yếu dựa vào ADN ty thể. Loại này tồn tại với số lượng rất lớn trong mỗi tế bào, và bền vững hơn ADN trong nhân, nên có khả năng tồn tại ngay cả khi xương đã phân hủy nặng. Tuy nhiên, ADN ty thể chỉ được truyền theo dòng mẹ. Nhiều người trong cùng một dòng họ mẹ có thể sở hữu kiểu ADN gần như giống hệt nhau.

Nếu khoanh vùng được danh tính còn khoảng vài trường hợp, ADN ty thể là công cụ rất hiệu quả để loại trừ. Nhưng với hàng trăm nghìn hài cốt chưa rõ thông tin như ở Việt Nam, phương pháp này không đủ sức tạo ra một "dấu vân tay di truyền" riêng cho từng cá nhân. Nó có thể nói rằng hai người cùng dòng mẹ, nhưng rất khó khẳng định chính xác người đang nằm dưới ngôi mộ là ai.

Chính giới hạn đó đã thúc đẩy các nhà khoa học tìm kiếm một hướng tiếp cận hoàn toàn mới.

Sơ đồ phả hệ lấy mẫu thân nhân liệt sĩ để giám định ADN ty thể (theo dòng mẹ)

Thay vì chỉ nhìn vào ADN ty thể, công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới (Next Generation Sequencing - NGS) tập trung khai thác ADN trong nhân tế bào - nơi mỗi người nhận một nửa vật chất di truyền từ cha và một nửa từ mẹ.

Theo GS Thomas Parsons, các nhà khoa học không cần đọc toàn bộ hệ gene của một con người. Thay vào đó, khoảng 5.000 vị trí di truyền đặc trưng đã được tuyển chọn kỹ lưỡng là đủ để xác định quan hệ huyết thống với độ tin cậy rất cao, kể cả khi người đối chiếu chỉ còn là anh em họ hoặc họ hàng nhiều đời. Quan trọng hơn, phương pháp này vẫn có thể hoạt động trên những mẫu ADN đã phân hủy nghiêm trọng.

Thay vì sử dụng hoàn toàn các bộ chỉ thị di truyền được phát triển cho người châu Âu và Bắc Mỹ, GeneStory cùng các đối tác đã tích hợp dữ liệu từ Dự án 1.000 hệ gene người Việt để xây dựng bộ chỉ thị phù hợp với đặc điểm di truyền của người Việt Nam.

TS Dương Ngọc Cường ví von, trước đây các nhà khoa học phải cố ghép lại cả một đoạn ADN dài hàng nghìn nucleotide từ vô số mảnh vỡ nhỏ li ti - một công việc nhiều khi gần như bất khả thi. Nay, thay vì tìm lại toàn bộ bức tranh, họ chỉ cần nhận diện những "điểm đánh dấu" đặc trưng nhất trên hệ gene. Những dấu mốc ấy đủ để xác định mối quan hệ huyết thống mà không cần khôi phục toàn bộ chuỗi ADN đã bị thời gian phá hủy.

Theo các chuyên gia, bước tiến này không chỉ nâng khả năng xác định danh tính đối với những hài cốt phân hủy nặng, mà còn mở ra cơ hội giám định cho nhiều trường hợp trước đây gần như không còn hy vọng.

"Điều còn thiếu không phải là một phép màu trong khoa học, mà là khả năng kết nối tất cả các mắt xích của quy trình thành một hệ thống vận hành thống nhất", GS Thomas Parsons nói.

Chuỗi kết hợp liên hoàn chưa từng có

Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ đánh dấu việc Việt Nam chuyển mạnh từ phương thức tìm kiếm truyền thống sang dựa trên dữ liệu và công nghệ, theo đại tá Lê Văn Sơn - Phó cục trưởng Cục Chính sách - Xã hội (Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam), Phó chánh Văn phòng Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Ban Chỉ đạo 515).

Theo ông, chiến dịch được thiết kế đồng thời trên nhiều trục nhiệm vụ: tìm kiếm, quy tập hài cốt; lấy mẫu ADN tại các nghĩa trang; xây dựng cơ sở dữ liệu gene thân nhân liệt sĩ; rà phá bom mìn ở những khu vực trọng điểm; đồng thời ứng dụng công nghệ thông tin; và mở rộng hợp tác quốc tế để thu thập dữ liệu về nơi hy sinh, nơi an táng ban đầu của các liệt sĩ.

Nếu trước đây công tác này chủ yếu do một ngành đảm nhiệm, thì nay toàn bộ hệ thống chính trị cùng tham gia. Chính sự phối hợp đồng bộ đó tạo nên điểm khác biệt lớn nhất của Chiến dịch 500 ngày đêm.

Theo TS Dương Ngọc Cường, chiến dịch đang cố gắng tạo ra hai nền tảng mà nhiều năm trước Việt Nam chưa có: kho dữ liệu ADN của người đã khuất, và ngân hàng ADN của người còn sống.

Hiện nay, lực lượng công an đang triển khai thu nhận mẫu sinh phẩm của thân nhân trên quy mô toàn quốc, trong khi quân đội tổ chức lấy mẫu từ các nghĩa trang liệt sĩ. Hai nguồn dữ liệu sẽ được đối sánh trong ngân hàng gene để xác định danh tính. Đây là lần đầu tiên Việt Nam xây dựng được một quy trình thống nhất từ thu nhận mẫu, bảo quản, phân tích đến đối chiếu ADN.

"Khi có đủ hai mảnh dữ liệu ấy, công nghệ hôm nay hoặc công nghệ của nhiều năm sau đều có thể tiếp tục đối chiếu. Nhưng nếu thiếu một trong hai, mọi tiến bộ khoa học đều trở nên vô nghĩa", TS Cường nói.

Bên trong phòng giám định ADN tìm danh tính liệt sĩ của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Ảnh: Giang Huy

Trung tướng Hoàng Khánh Hưng, Chủ tịch Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam, cho rằng điều đáng mừng nhất không phải là số lực lượng được huy động, mà là lần đầu tiên công tác tìm kiếm và xác định danh tính được nhìn nhận như một chuỗi công việc liên hoàn.

Theo ông Hưng, thu nhận mẫu ADN của thân nhân liệt sĩ trên phạm vi cả nước cần khẩn trương. Bởi cha mẹ, anh chị em của các liệt sĩ đều đã rất cao tuổi. Nếu không tranh thủ lấy mẫu bây giờ, vài năm nữa sẽ mất cơ hội.

"Đó mới là cuộc chạy đua thực sự của Chiến dịch 500 ngày đêm. Không chỉ chạy đua để tìm những người đã ngã xuống, mà còn chạy đua để giữ lại những chứng cứ cuối cùng của những người còn sống", ông phân tích.

Không chỉ nhân chứng đang già đi từng ngày, mà chính những mẫu vật quý giá nhất cũng đang biến mất. Nhiều gia đình liệt sĩ từng nuôi hy vọng khi công nghệ phát triển thì việc xác định danh tính sẽ trở nên đơn giản. Thực tế rất khác, chất lượng mẫu phẩm mới là điều quyết định. Một số chuyên gia pháp y từng nhìn nhận trong điều kiện chiến tranh, người lính thiếu dinh dưỡng, thiếu canxi khiến hài cốt của họ cũng nhanh phân hủy hơn trong điều kiện khắc nghiệt.

Đồng quan điểm, GS Thomas Parsons phân tích, mỗi năm trôi qua, ADN tiếp tục bị phân hủy bởi độ ẩm, vi sinh vật và điều kiện tự nhiên. Có những mẫu xương hôm nay còn có thể tách chiết được ADN, nhưng vài năm sau có thể không còn đủ thông tin để phân tích. Áp lực ấy càng lớn khi nhiều địa phương vẫn còn hàng nghìn phần mộ chưa xác định danh tính.

Đội 584, Phòng Chính trị, Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Quảng Trị, khai quật hài cốt liệt sĩ chưa xác định được danh tính tại Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Đường 9, lấy mẫu ADN. Ảnh: Đắc Thành

Trung tướng Hưng cho rằng, nếu giai đoạn trước, khó khăn lớn nhất là tìm được nơi các liệt sĩ yên nghỉ, thì ngày nay thử thách lại nằm ở một câu hỏi khác: làm thế nào để trả lại đúng tên cho họ. Trong nhiều năm đi tìm đồng đội, ông đã chứng kiến không ít trường hợp mở ngôi mộ lên chỉ còn lớp đất mịn. Xương đã phân hủy hoàn toàn sau hơn nửa thế kỷ nằm dưới lòng đất.

"Chúng tôi không biết trong hàng trăm nghìn ngôi mộ chưa xác định danh tính hiện nay còn bao nhiêu trường hợp vẫn còn đủ mẫu xương để giám định ADN", ông lo lắng. Ông nhớ có lần trực tiếp tham gia khai quật một ngôi mộ. Sau nhiều ngày tìm kiếm giữa rừng sâu, mọi người đều hy vọng cuối cùng cũng có thể đưa đồng đội trở về. Thế nhưng, mở mộ ra chỉ còn đất. Khoảnh khắc buồn và tiếc nuối ấy vẫn khắc sâu trong ông đến giờ.

Dù còn hàng trăm nghìn liệt sĩ chưa xác định được danh tính, mục tiêu của Chiến dịch 500 ngày là giám định khoảng 18.000 mẫu ADN và tìm kiếm khoảng 7.000 hài cốt. Theo ông Hưng, những con số ấy không phản ánh giới hạn của quyết tâm, mà cho thấy sự tỉnh táo trước một nhiệm vụ đặc biệt phức tạp.

"500 ngày chỉ là bước khởi đầu. Hành trình trả lại tên cho những người đã ngã xuống sẽ còn kéo dài rất lâu", ông nói. "Không chỉ tìm kiếm và quy tập hài cốt, đất nước còn phải tiếp tục xác định danh tính, đính chính thông tin trên bia mộ, hoàn thiện hồ sơ và trả lại đúng tên cho từng liệt sĩ. Đó mới là sự tri ân trọn vẹn".

Sơn Hà - Hồng Chiêu
Đồ hoạ: Tâm Thảo