Toàn cảnh hành trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng

Hành trình khoanh vùng rãnh mộ

Công viên Lê Thị Riêng, phường Hòa Hưng, TP.HCM trước đây là khu vực Nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán. Nhiều tư liệu lịch sử cho thấy sau các trận giao tranh ác liệt trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968, nhiều cán bộ, chiến sĩ cách mạng hy sinh đã được thu gom, chôn cất tập thể tại khu vực này.

Sau năm 1975, nghĩa địa được giải tỏa, cải tạo để xây dựng công viên. Những nấm mộ, lối đi, nhà xác, công trình phụ và ranh giới cũ gần như không còn nguyên trạng. Cây xanh, đường nội bộ cùng các công trình mới dần phủ lên những dấu tích còn lại.

TP.HCM đã quan tâm, tiếp nhận thông tin nhân chứng về các rãnh mộ từ năm 1995. Tuy nhiên, việc xác định vị trí trên thực địa gặp nhiều khó khăn do thiếu tư liệu, bản đồ và các mốc đối chiếu. Lời kể của nhân chứng dù quý giá nhưng chưa đủ để triển khai khai quật tại một khu vực công cộng giữa đô thị.

Từ tháng 11.2018, nhóm nghiên cứu do kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng chủ trì bắt đầu xây dựng hồ sơ định vị các rãnh mộ. Hành trình kéo dài đến tháng 5.2026, sử dụng nhiều nguồn tư liệu như ảnh hiện trường, không ảnh, ảnh vệ tinh, bản đồ trước và sau năm 1975, báo cáo quân sự, thông tin giải tỏa nghĩa địa cùng lời kể của nhân chứng

ẢNH: BỘ TƯ LỆNH TP.HCM CUNG CẤP

Một trong những bước đột phá là việc xâu chuỗi 3 bức ảnh hiện trường được thu thập từ những nguồn khác nhau. Bằng phương pháp xử lý ảnh, phân tích địa hình, địa vật và các yếu tố đặc trưng, nhóm nghiên cứu xác định 3 bức ảnh được chụp tại cùng một khu vực, trong cùng khoảng thời gian và liên quan đến cùng một sự kiện.

Hình ảnh 4 dãy nhà 2 tầng cùng tháp nước trong ảnh hiện trường được đối chiếu với không ảnh năm 1972 chụp khu vực cư xá Bắc Hải. Từ chú thích của một bức ảnh do hãng tin AP công bố và các tài liệu quân sự, nhóm nghiên cứu xác định sự kiện trong ảnh diễn ra ngày 12.2.1968, khoảng 8 - 10 giờ.

Bộ Tư lệnh TP.HCM đưa nhân chứng ra công viên Lê Thị Riêng để đối chiếu vị trí nghi có rãnh mộ vào ngày 31.5.2026

ẢNH: MAI THANH HẢI

Nhóm tiếp tục đối chiếu không ảnh năm 1969, ảnh vệ tinh năm 1972, bản đồ Sài Gòn tỷ lệ 1/10.000 năm 1968 với ảnh vệ tinh các năm 2002 và 2024. Các lớp dữ liệu được chuyển đổi hệ tọa độ, chồng xếp để đưa vị trí nghi vấn lên hiện trạng công viên ngày nay.

Kết quả nghiên cứu khoanh vùng 3 vị trí nghi có rãnh mộ tập thể. Trong đó, rãnh mộ số 3 được đánh giá có độ tin cậy cao; 2 vị trí còn lại cần tiếp tục bổ sung thông tin.

Ngày 8.6, Ban Chỉ đạo 515 quốc gia tổ chức hội thảo xác minh, kết luận thông tin mộ liệt sĩ tập thể tại công viên Lê Thị Riêng. Trên cơ sở đối chiếu đa chiều, hội thảo xác định đã có đủ cơ sở lịch sử, khoa học, pháp lý và thực tiễn để triển khai khảo sát chuyên sâu, tìm kiếm, khai quật.

Từ ngày 14 - 30.6, các lực lượng phối hợp khảo sát bằng radar xuyên đất, phân tích địa tầng. Từ ngày 23.6, rãnh khảo sát rộng khoảng 3 m, dài 10 m và sâu khoảng 3 m được đào tại khu vực nghi vấn. Sau khi hút nước, mở rộng hai bên rãnh, lực lượng làm nhiệm vụ phát hiện các hài cốt nằm xếp lớp lên nhau.

Ngày 6.7, lễ triển khai tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ chính thức được tổ chức tại công viên Lê Thị Riêng, mở đầu giai đoạn khai quật trên diện rộng.

ĐỒ HỌA: UYỂN NHI

Kết quả quy tập theo ngày

Ngay trong ngày đầu triển khai 6.7, lực lượng chức năng quy tập được 9 bộ hài cốt liệt sĩ cùng nhiều di vật. Đến ngày 7.7, 2 bộ hài cốt tiếp tục được phát hiện, nâng tổng số quy tập lên 11.

Ngày 8.7, lực lượng tập trung chuẩn bị mặt bằng, mở rộng khu vực hố chôn và triển khai các điều kiện phục vụ quá trình tìm kiếm. Ngày 9.7, một hố đào sâu khoảng 2 m, dài 5 m, ngang 3 m được mở rộng, với khoảng 50 m³ đất được đưa lên. Qua đó, lực lượng phát hiện thêm 5 bộ hài cốt và 2 bộ di vật, nâng tổng số lên 16.

Thủ tướng Lê Minh Hưng và Bí thư Thành ủy TP.HCM Trần Lưu Quang thực hiện lễ di quan các hài cốt liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng ngày 6.7

ẢNH: NGUYỄN ANH

Ngày 10.7, phạm vi khai quật tiếp tục được mở rộng dọc rãnh mộ. Lực lượng làm nhiệm vụ quy tập thêm 13 bộ hài cốt cùng 8 bộ di vật, đưa tổng số hài cốt được tìm thấy lên 29.

Kết quả tăng mạnh trong ngày 11.7, khi lực lượng phát hiện, quy tập thêm 20 bộ hài cốt, 7 bộ di vật và 1 bộ hài cốt liệt sĩ tập thể. Đến cuối ngày, tổng số được quy tập là 49 bộ hài cốt cùng 1 bộ tập thể.

Sau thời gian tiếp tục mở rộng khu vực khai quật, ngày 13.7, lực lượng tìm thấy thêm 20 bộ hài cốt, nâng tổng số lên 69 bộ và 1 bộ tập thể.

Ngày 14.7, toàn bộ quân số của Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Tư lệnh TP.HCM tiếp tục đào tìm tại rãnh mộ. Khoảng 50 m³ đất được bóc tách, qua đó phát hiện thêm 5 bộ hài cốt và 4 bộ di vật. Lũy kế đến cuối ngày là 74 bộ hài cốt và 1 bộ hài cốt liệt sĩ tập thể.

Ngày 15.7, lực lượng được chia thành nhiều bộ phận, mở rộng tìm kiếm về hai đầu rãnh mộ. Sau khi đào hơn 50 m³ đất, các cán bộ, chiến sĩ quy tập thêm 19 bộ hài cốt, 1 bộ hài cốt liệt sĩ tập thể cùng 13 bộ di vật.

Như vậy, tính đến hết ngày 15.7, tại công viên Lê Thị Riêng đã quy tập được 93 bộ hài cốt liệt sĩ và 2 bộ hài cốt liệt sĩ tập thể. Phạm vi tìm kiếm tiếp tục được mở rộng nhằm làm rõ toàn bộ khu vực chôn cất.

ĐỒ HỌA: UYỂN NHI

Công nghệ, dữ liệu và những phát hiện quan trọng

Hành trình tìm kiếm rãnh mộ tại công viên Lê Thị Riêng là sự kết hợp giữa những lớp dữ liệu "lạnh" và nguồn dữ liệu "sống".

Dữ liệu "lạnh" gồm ảnh chiến trường, không ảnh, ảnh vệ tinh, bản đồ quân sự, hồ sơ lưu trữ trong và ngoài nước, báo cáo sau tác chiến cùng thông tin về quá trình giải tỏa nghĩa địa. Các lớp dữ liệu này được xử lý, chuyển đổi tọa độ và chồng xếp để tìm những điểm tương đồng giữa địa hình năm 1968 với hiện trạng công viên.

Bên cạnh đó, ký ức của các nhân chứng trở thành nguồn dữ liệu "sống" đặc biệt quan trọng. Một số người từng sống cạnh khu Bắc Hải, chứng kiến việc đào hố, vận chuyển và chôn cất tập thể tại nghĩa địa. Khi được đặt cạnh ảnh tư liệu, bản đồ và kết quả khảo sát, những mảnh ký ức rời rạc đã góp phần hoàn thiện bức tranh về vị trí các rãnh mộ.

Vị trí 3 rãnh mộ được xác định tại công viên Lê Thị Riêng

ẢNH: THÚY LIỄU

Radar xuyên đất được sử dụng để phát sóng xuống lòng đất và ghi nhận tín hiệu phản hồi tại những khu vực có dấu hiệu bất thường so với nền đất xung quanh. Thiết bị không trực tiếp "nhìn thấy" hài cốt, vì vậy kết quả radar không được dùng như căn cứ duy nhất mà phải đối chiếu với hồ sơ, bản đồ, ảnh tư liệu và lời kể nhân chứng.

Sau khi khảo sát, các chuyên gia mất nhiều ngày xử lý dữ liệu, dựng mô hình 3 chiều và bàn giao kết quả cho Bộ Tư lệnh TP.HCM. Từ những khu vực nghi vấn, lực lượng mới triển khai đào khảo sát, kiểm tra địa tầng và từng bước mở rộng phạm vi.

Trước khi khai quật, lực lượng công binh tiến hành dò tìm vật nổ để bảo đảm an toàn. Máy cơ giới chỉ được sử dụng ở phần đất bên ngoài. Khi xuất hiện dấu hiệu nghi có hài cốt hoặc di vật, máy phải dừng để các đội quy tập bóc tách thủ công, sàng lọc từng lớp đất.

Quá trình khai quật cho thấy hài cốt được chôn thành 2 lớp. Ở lớp thứ nhất, phần lớn di vật bước đầu được nhận định liên quan các đơn vị Quân giải phóng tham gia chiến đấu trong đợt 1 Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968. Ở lớp thứ 2, căn cứ tài liệu lịch sử và những di vật phát hiện, cơ quan chức năng nhận định đây có thể là hài cốt của các chiến sĩ tham gia tiến công những mục tiêu trọng yếu tại Sài Gòn.

Do nằm dưới lòng đất từ năm 1968, mức độ phân hủy của các bộ hài cốt không giống nhau. Một số hài cốt còn được bọc trong túi hoặc tấm tăng, trong khi một số khác phân hủy mạnh, hòa lẫn vào đất. Với những trường hợp này, lực lượng phải sàng lọc thật kỹ và thu gom cả phần đất có dấu vết liên quan để phục vụ giám định.

Sau khi được đưa lên, hài cốt và di vật được làm sạch, ghi chép vị trí, thống kê, số hóa dữ liệu, lấy và lưu mẫu sinh phẩm. Hài cốt sau đó được bao bọc, đặt vào tiểu quách, quàn trang trọng và phủ cờ Tổ quốc.

ĐỒ HỌA: UYỂN NHI

Manh mối danh tính và lực lượng tham gia

Một trong những manh mối đáng chú ý nhất được phát hiện trong ngày đầu khai quật là mảnh giấy nhỏ còn đọc được tên "Huỳnh Văn Quên", chức vụ tiểu đội phó và ký hiệu đơn vị 962.

Qua giải mã phiên hiệu, đơn vị 962 được xác định là Đại đội 2, Tiểu đoàn 1 Long An. Các nguồn tư liệu bước đầu cho thấy liệt sĩ Huỳnh Văn Quên tham gia chiến đấu tại khu vực cầu Chữ Y trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968.

Sau khi thông tin được báo chí đăng tải, gia đình tại xã Vàm Cỏ, tỉnh Tây Ninh chủ động liên hệ cơ quan chức năng. Quá trình đối chiếu phát hiện giấy báo tử của gia đình ghi tên "Huỳnh Văn Quyên", trong khi bằng Tổ quốc ghi công ghi "Huỳnh Văn Quên".

Ngày 7.7, Công an tỉnh Tây Ninh lấy mẫu ADN của ông Huỳnh Văn Mười và ông Huỳnh Văn Nhỏ, 2 người em ruột của liệt sĩ, để đối chiếu với mẫu sinh phẩm hài cốt. Do còn khác biệt về giấy tờ và cần chờ kết quả giám định, cơ quan chức năng chưa đưa ra kết luận chính thức về danh tính.

Ngày 13.7, gia đình ông Huỳnh Văn Nhỏ từ Tây Ninh đến công viên Lê Thị Riêng thắp nhang cho người anh và các đồng đội. Gia đình mong kết quả ADN sớm làm rõ thông tin để nếu đúng là liệt sĩ Huỳnh Văn Quên, ông sẽ được đưa về quê hương.

Ông Nguyễn Phước Lộc, Phó bí thư Thành ủy, Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam TP.HCM thăm hỏi bà Nguyễn Thị Lệ ngày 13.7, khi gia đình ông Huỳnh Văn Nhỏ lên công viên Lê Thị Riêng thắp hương

ẢNH: THÚY LIỄU

Trực tiếp thực hiện nhiệm vụ tại công viên Lê Thị Riêng là Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Tư lệnh TP.HCM cùng 5 đội quy tập của Quân khu 7, gồm K70, K71, K72, K73 và K74.

Trong đó, K70 thuộc Cục Chính trị Quân khu 7; K71 và K73 thuộc Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Tây Ninh; K72 thuộc Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Đồng Nai. Đội K74 thuộc Bộ Tư lệnh TP.HCM là đơn vị mới thành lập. Bốn đội K70, K71, K72 và K73 vừa hoàn thành nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại Campuchia đã tiếp tục nhận nhiệm vụ tại TP.HCM.

Cùng tham gia còn có lực lượng công binh, cán bộ bản đồ, cơ quan giám định, các chuyên gia thuộc Trường đại học Khoa học tự nhiên, Trường đại học Bách khoa - Đại học Quốc gia TP.HCM, Viện Thiết kế thuộc Tổng cục Hậu cần - Kỹ thuật, Binh chủng Công binh, các nhà nghiên cứu và nhân chứng lịch sử.

Trong điều kiện thời tiết thất thường, khu vực khai quật có nguy cơ nước tràn và nhiều hài cốt đã phân hủy mạnh, yêu cầu cao nhất được đặt ra là làm khẩn trương nhưng phải cẩn trọng, khoa học, không vì tiến độ mà bỏ sót bất kỳ hài cốt, di vật hay dấu vết nào.

ĐỒ HỌA: UYỂN NHI