Sau cuộc Đổi mới 40 năm trước, TP HCM đứng trước cơ hội cải cách thể chế để giải phóng nguồn lực, tạo động lực phát triển cho siêu đô thị gần 14 triệu dân.
Những ngày cuối tháng 6, cán bộ phường Bến Thành liên tục có mặt tại những con hẻm nhỏ ở khu Mả Lạng để đo đạc hiện trạng, ghi nhận nguyện vọng của từng hộ dân, chuẩn bị phương án bồi thường, tái định cư. Sau hơn một phần tư thế kỷ sống trong dự án "treo", hàng nghìn người dân lần đầu chứng kiến khu chỉnh trang giữa lõi trung tâm bước vào giai đoạn triển khai thực tế.
Người dân sống trong khu Mả Lạng. Ảnh: Quỳnh Trần
Hơn 25 năm trước, TP HCM lập dự án chỉnh trang khu Mả Lạng rộng 6,8 ha, nằm giữa bốn tuyến đường Nguyễn Trãi, Cống Quỳnh, Trần Đình Xu và Nguyễn Cư Trinh. Trước năm 1975, nơi đây là nghĩa địa, sau được giải tỏa và dần hình thành khu dân cư đông đúc với hàng trăm căn nhà siêu nhỏ.
Tuy nhiên, dự án nhiều lần thay đổi chủ đầu tư, điều chỉnh phương án rồi đình trệ. Suốt thời gian đó, hơn 1.400 hộ dân sống trong những căn nhà xuống cấp nhưng không thể sửa chữa hay xây mới. Tại cuộc đối thoại với chính quyền quận 1 năm 2017, nhiều cư dân bày tỏ bức xúc vì dự án kéo dài quá lâu. Ông Tuấn Anh, một cư dân Mả Lạng, nói: "Thành phố nợ người dân một lời xin lỗi".
Tháng 3/2023, UBND TP HCM thu hồi dự án để nghiên cứu phương án mới.
Cuối tháng 3 năm nay, khi tiếp xúc cử tri, Bí thư Thành ủy TP HCM Trần Lưu Quang cam kết sớm khởi động lại dự án chỉnh trang khu Mả Lạng, chợ Gà - Gạo, đồng thời yêu cầu các địa phương và sở, ngành khẩn trương tháo gỡ vướng mắc.
Để trình chủ trương đầu tư dự án theo hình thức đối tác công tư (PPP), hợp đồng BT, UBND TP HCM phải căn cứ hơn 15 luật, một nghị quyết của Bộ Chính trị về phát triển TP HCM, hai nghị quyết đặc thù của Quốc hội cùng bốn nghị định của Chính phủ.
Ngày 19/6, HĐND TP HCM thông qua chủ trương đầu tư dự án chỉnh trang khu Mả Lạng - chợ Gà - Gạo với tổng vốn hơn 16.300 tỷ đồng, mở đường cho công tác giải phóng mặt bằng từ tháng 8 năm nay và triển khai dự án trong giai đoạn 2026-2029.
Doanh nghiệp sẽ đầu tư đồng bộ hạ tầng kỹ thuật, xây dựng quỹ nhà tái định cư tại chỗ cho người dân. Sau khi hoàn thành, khu Mả Lạng sẽ có chung cư nhà ở xã hội cao khoảng 38 tầng với 1.400 căn hộ, 93 căn nhà thấp tầng cùng trường học liên cấp. Khu chợ Gà - Gạo cũng sẽ có chung cư khoảng 35 tầng với 760 căn hộ.
Theo PGS.TS Trần Hoàng Ngân, đại biểu Quốc hội, việc giải quyết dự án "treo" suốt 25 năm chỉ trong ba tháng không chỉ thể hiện quyết tâm chính trị mà còn phản ánh sự thay đổi lớn hơn trong cách vận hành của TP HCM.
"TP HCM không cần xin thêm tiền từ ngân sách. Điều thành phố cần là một thể chế đủ mạnh để huy động nguồn lực xã hội cho phát triển - điều đã theo đuổi suốt nhiều thập kỷ", ông nói.
"Phòng thí nghiệm" cải cách
Theo TS Trần Du Lịch, nguyên viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển TP HCM, lịch sử phát triển của thành phố trong 50 năm qua cũng là quá trình liên tục đi trước bằng thực tiễn để rồi nhiều mô hình được thể chế hóa thành chính sách chung của cả nước. Đóng góp lớn nhất của TP HCM không chỉ nằm ở tăng trưởng kinh tế hay tỷ trọng đóng góp ngân sách mà còn ở vai trò "phòng thí nghiệm" của nhiều cải cách.
Cuối thập niên 1970, khi nền kinh tế còn vận hành theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung, TP HCM chủ động tìm cách tháo gỡ khó khăn cho sản xuất, trao thêm quyền tự chủ cho doanh nghiệp. Nhiều sáng kiến khi đó chưa có tiền lệ nhưng sau trở thành một phần của công cuộc Đổi mới năm 1986.
Đầu những năm 1990, thành phố tiếp tục tiên phong với Khu chế xuất Tân Thuận - khu chế xuất đầu tiên của cả nước. Tiếp đó là Quỹ Đầu tư phát triển đô thị (HIFU), phát hành trái phiếu chính quyền địa phương và các dự án BT huy động vốn ngoài ngân sách để phát triển hạ tầng. Theo TS Trần Du Lịch, các sáng kiến đều xuất phát từ nhu cầu giải quyết những vấn đề thực tiễn của TP HCM trước khi được nhân rộng trên phạm vi cả nước.
Tuy nhiên, sau năm 2010, khoảng cách giữa tốc độ phát triển của TP HCM và khuôn khổ pháp lý ngày càng lớn. Theo PGS.TS Trần Hoàng Ngân, quy mô kinh tế, dân số và đô thị hóa tăng nhanh trong khi nhiều quy định pháp luật không còn phù hợp. Nhiều nghị quyết của Bộ Chính trị đều nhận định TP HCM chưa phát huy hết tiềm năng, trong đó điểm nghẽn lớn nhất là thể chế.
"Một nền kinh tế chiếm gần một phần tư GDP cả nước không thể tiếp tục vận hành bằng cơ chế quản lý như các địa phương thông thường", ông nói.
Từ thực tế đó, TP HCM bắt đầu hành trình tìm kiếm một khuôn khổ quản trị mới. Năm 2017, Quốc hội ban hành Nghị quyết 54, lần đầu cho phép thành phố thí điểm các cơ chế đặc thù về tài chính, đầu tư và quản lý đất đai.
Khu chế xuất Tân Thuận nằm ven sông Sài Gòn, tháng 5/2026. Ảnh: Quỳnh Trần
Theo ông Phan Văn Mãi, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, nguyên Chủ tịch UBND TP HCM, khi tổng kết Nghị quyết 54, thành phố nhận thấy điểm nghẽn lớn nhất không nằm ở nguồn vốn mà ở thời gian chuẩn bị đầu tư. Nhiều chương trình lớn như cải tạo nhà ven kênh rạch kéo dài nhiều năm vì phải qua nhiều cấp thẩm quyền và nhiều thủ tục pháp lý. Các dự án đường sắt đô thị cũng không thể triển khai vì thiếu cơ chế.
"Suốt thời gian dài, thành phố không thiếu nguồn lực mà thiếu cơ chế để làm nhanh", ông Mãi nói.
Sau đại dịch Covid-19, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 31, xác định TP HCM là trung tâm kinh tế, tài chính, khoa học - công nghệ của cả nước và yêu cầu có cơ chế vượt trội để phát triển.
Từ những đề xuất của thành phố và bài học từ Nghị quyết 54, Quốc hội ban hành Nghị quyết 98 và nay là Nghị quyết 260 với nhiều cơ chế đặc thù trên các lĩnh vực. Cùng với đó, hàng loạt luật về đất đai, nhà ở, kinh doanh bất động sản, đầu tư, đấu thầu và PPP được sửa đổi theo hướng phân cấp mạnh hơn cho địa phương.
Theo ông Phan Văn Mãi, những thay đổi này đã rút ngắn đáng kể thời gian chuẩn bị đầu tư, lựa chọn nhà đầu tư và giải phóng mặt bằng. Tuy nhiên, như vậy vẫn chưa đủ.
"Dù khung pháp lý chung đã cởi mở hơn, TP HCM vẫn cần một cơ chế phù hợp với đặc thù và mục tiêu phát triển của mình", ông nói.
Nguyên chủ tịch UBND TP HCM cho rằng điều thành phố luôn hướng tới không phải xin thêm ngân sách hay ưu đãi, mà là được trao những công cụ phù hợp để khai thác hiệu quả hơn các nguồn lực sẵn có.
Luật Đô thị đặc biệt kéo đầu tàu kinh tế
Sau khi hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, TP HCM bước sang giai đoạn phát triển mới. Thành phố có diện tích gần 6.800 km2, dân số gần 14 triệu người, GRDP khoảng 123 tỷ USD, đóng góp gần một phần tư GDP và hơn một phần ba thu ngân sách cả nước.
Quy hoạch TP HCM thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, thành phố đặt mục tiêu tăng trưởng GRDP bình quân 10-11% mỗi năm trong giai đoạn 2025-2030, hướng tới trở thành trung tâm kinh tế, tài chính, dịch vụ của khu vực Đông Nam Á.
Theo PGS.TS Trần Hoàng Ngân, để đạt mục tiêu này, TP HCM cần khoảng 1,2 triệu tỷ đồng vốn đầu tư toàn xã hội mỗi năm. Trong khi đó, đầu tư công chỉ đáp ứng khoảng 150.000-200.000 tỷ đồng, phần còn lại phải huy động từ doanh nghiệp và khu vực tư nhân.
Ông cho rằng muốn huy động được nguồn lực xã hội, điều kiện tiên quyết là phải tiếp tục đổi mới thể chế.
"TP HCM không thiếu nguồn lực. Điều còn thiếu là cơ chế để biến nguồn lực thành động lực phát triển", ông nói.
Theo ông, Luật Đô thị đặc biệt đang được xây dựng sẽ tạo nền tảng pháp lý ổn định để thành phố chủ động hơn trong quản trị và phát triển. Luật không chỉ kế thừa các cơ chế đặc thù hiện có mà còn tạo hành lang pháp lý lâu dài cho những mô hình như TOD, BT, khai thác giá trị đất đai, Trung tâm tài chính quốc tế hay các công cụ huy động vốn mới.
Xa lộ Hà Nội hướng về trung tâm TP HCM, tháng 7/2026. Ảnh: Thanh Tùng
Ông Phan Văn Mãi cũng cho rằng TP HCM không nên chỉ dừng ở các nghị quyết thí điểm. Thành phố cần một đạo luật riêng, đủ ổn định để chính quyền chủ động quyết định những vấn đề thuộc thẩm quyền, thay vì mỗi cơ chế mới lại phải xin phép hoặc chờ sửa luật.
Theo ông, nhiều quốc gia có các đô thị đặc biệt đều áp dụng mô hình quản trị riêng phù hợp với quy mô dân số, kinh tế và mức độ đóng góp của từng địa phương. TP HCM cũng cần một khuôn khổ tương tự để phát huy vai trò đầu tàu.
Ở góc độ nghiên cứu, TS Nguyễn Thị Thiện Trí, giảng viên Trường Đại học Luật TP HCM, cho rằng cốt lõi của Luật Đô thị đặc biệt không nằm ở việc trao thêm ưu đãi, mà ở việc chuyển từ tư duy quản lý sang quản trị đô thị hiện đại.
Theo bà, chính quyền đô thị cần được trao quyền nhiều hơn trong quyết định đầu tư, quy hoạch, tài chính và tổ chức bộ máy, đồng thời phải đi kèm trách nhiệm giải trình và cơ chế kiểm soát quyền lực.
"Phân quyền không có nghĩa là buông lỏng quản lý, mà là giao đúng người, đúng cấp và quy định rõ trách nhiệm", bà nói.
TS Trần Du Lịch cho hay TP HCM đang đứng trước thời điểm thuận lợi khi hai điểm nghẽn lớn nhất nhiều năm qua là hạ tầng và thể chế cùng được tháo gỡ.
Ông dẫn chứng hàng loạt dự án trọng điểm như đường Vành đai 3, Vành đai 4, cao tốc TP HCM - Mộc Bài, mở rộng cao tốc TP HCM - Long Thành - Dầu Giây, hệ thống metro và Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ đang được triển khai hoặc chuẩn bị đầu tư.
"Muốn phát triển nhanh hơn thì thể chế phải đi trước một bước", ông nói.
Theo ông Lịch, nếu giai đoạn trước, Đổi mới giúp giải phóng sức sản xuất thì giai đoạn hiện nay cần một cuộc đổi mới về thể chế để giải phóng nguồn lực phát triển. Đây cũng là điều kiện để TP HCM tiếp tục giữ vai trò đầu tàu kinh tế và tạo sức lan tỏa cho cả nước.
PGS.TS Trần Hoàng Ngân cho rằng khi có Luật Đô thị đặc biệt, TP HCM sẽ không còn lý do để viện dẫn những rào cản về cơ chế. Thành phố sẽ được trao nhiều quyền hơn trong quản lý đầu tư, tài chính, ngân sách, quy hoạch và tổ chức bộ máy.
"Quyền hạn lớn hơn đồng nghĩa với trách nhiệm lớn hơn", ông nói. Theo ông, thành phố sẽ phải nâng cao năng lực quản trị để thực thi hiệu quả hơn 300 nhiệm vụ, quyền hạn được phân cấp. Đồng thời, đội ngũ cán bộ phải thay đổi tư duy điều hành, tăng tính chủ động, minh bạch và trách nhiệm giải trình.
Chứng kiến hành trình TP HCM nhiều năm tìm cách tháo gỡ những điểm nghẽn phát triển, ông Ngân kỳ vọng thành phố sẽ chuyển từ các cơ chế đặc thù mang tính thí điểm sang một nền tảng thể chế ổn định, đủ sức nâng đỡ siêu đô thị phát triển nhanh, bền vững và tiếp tục giữ vai trò đầu tàu kinh tế.
Lê Tuyết
